This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
Ἔ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individual personal, non-commercial purposes.
and we request that you use these files for
Ὁ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
Ἢ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
* Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web a[nttp: //books . google. con/]
Divinity School.
RzcrmvED Nov. 1884
XPHXMOI XIBYAAIAKOI.
— "9004 m ——
ORACULA SIBYLLINA.
EXCUDEBAT AD. LAINÉ, YIAÀ DICTA DES SAINTS-PERES, 19.
ΧΡΗΣΜΟΙ ΣΙΒΥΛΛΙΑΚΟΙ.
ORACULA
SIBYLLINA,
EDITIO ALTERA EX PRIORE AMPLIORI '"BACTA,
cuxANTE δ. ALEXANDRE,
ImsrrrUR GALLICI, IM EOQUE ACADEMIE INSCRIPTIONUM ET LITERARUM SOCIO,
PARISIIS,
APUD FIRMIN DIDOT FRATRES. VIA JACOR, 56.
x DCCC LXIX.
£674 — PRJEFATIO
NOVJE EDITIONIS.
Quum Sibyllinorum priorem editionem meam penitus ex- haustam viderem, preter exemplaria nonnulla Excursuum, quos bibliopola copiosius excudendos curaverat, statui novam parare editionem e priore contractam, quas plerisque lectorum, quo brevior, eo commodior; eruditis autem propter elaboratum magis textum et novam interpretationis recensionem nec in- grata esset nec inutilis. Hoc fuit hujus libri consilium. Quod δὶ quis me roget, cur, qui olim tandiu istís immoratus sim va- ticiniis, sero nunc, tanquam unum canere edoctus, ad idem redeam argumentum, dicam ad merendum bene de scientia suam cuique opellam sufficere; pauperi colono satis esse si parvum agrum probe colat. Addam, exiguum licet, hunc fun- dum proventu non carere, et habere, quas precipue metere juvet, sacra etiam doctrinz fruges. Huc enim redit quod in Praefatione scripsi prioris editionis, ad pernoscendas christiane religionis origines multum tribuendum esse apocryphis primo- rum temporum, inter apocrypha vero Sibyllinis. In quo me recte vidisse, argumento est, quod, ubi mea prodiit editio, multi ' docti et graves viri, neque in Gallia tantum, sed etiam ac multo magis in Germania, philologie domicilio, qui aliter nunquam fortasse de Sibyllinis cogitassent, animum ad hzc studia ad- verterunt : e quibus precipui possunt temporum ordine recen- seri, J.-H. Friedlieb, in Introductione ad suam horum carmi- num editionem greco-germanicam, Lips. 1852; Ricardus Volkmann, in utraque sua de Sibyllinis elucubratione, Stettin, 1854 et 1861; H. Ewald, in tractatu de Origine et tenore et pretio librorum Sibyll., Gotung. 1858; Ed. Reuss, in epimenide religiosa doctrin: reformate, Argentor., april. et mai 1861. Ii omnes, quum de tota re Sibyllina, tum presertim de unius-
VI PREJEFATIO.
cujusque libri origine et state disseruerunt. Qui si mecum non usque consenserunt, adeo me non piget istius dissidii ut contra multum inde profecturas putem positas in medio questiones. Quum autem singulis contradicentibus respondere nec locus nec tempus sinat, omnibus me satisfacturum puto, si cum uno rem agam, qui et plenius hanc materiam tractavit, et sepius, quod :gre fateor, a sententia mea discessit.
Ewaldus, vir in utraque philologia sacra profanaque cla- rissimus, idem in judicando sagacissimus, sed interdum pro- perantüor et, si fas dicere, confidentior (quanquam hoc illi pre ceteris hominibus condonari equum censeam), disserta- tionem de Sibyllinis supra citatam ac sepe infra memorandam, primum inter acta Societatis Regie Gottingensis insertam, deinde separatim publicandam curavit. In qua quum multa, immo pene omnia reperiam a sensu meo remota, quid pre ceteris discutiendum aggrediar, non diu quaeram, quia primus occurrit etate et pretio liber tertius, de quo mihi maxime litem movit doctus adversarius, /Étate: primum nuncupavi hunc librum, exceptis tamen duabus partibus, una scilicet, III, $ z, cunctorum eruditorum consensu a sequentibus recidenda, et, quantum quidem mihi videtur, media, $ 3, serius interpo- lata, de qua precipue lis agitur. Nam quod ipsam non cum duabus utrinque proximis, $ 2 et 4, eodem evo scriptam cen- suerim, vitio mihi vertit clarissimus vir. Nota me in his que dixi et qua dicam, designandis singulorum librorum partibus sive sectionibus eos adhibere numeros, quos primus in editio- nem invexi meam, quosque video nunc a plurimis admitti.
Atenim, dicet aliquis, quantulum interest, hoc an illo modo libri istius tertii partes distribuantur? Quantulum, inquis? Immo multum. Quum enim, ut dixi, antiquissimus omnium hic sit hber in iis saltem partibus quas genuinas habet, ideoque ceteris libris condendis prefuerit, necesse est, quod re ipsa monstratur, complures ab ipso pendere alios, cum iisque partem haud exiguam Sibylline compositionis.
Sed priusquam ad eam sectionem accedam quz mihi cum viro docto litigiosa est, oportet recte statui ceterarum «eta- tem, qu& ab omnibus genuine censentur. Designat eam Sibyl- lista ipse duobus locis, ac primum $ ἃ, v. 1923, sq.:
PR/EFATIO. vil
Proles dum septima regnet
JEgyptu regum qui Graeca ab origine surgent; iterum vero, ὃ 4, v. 608, sqq. :
Quum novus /Egypt rex septimus arva tenebit,
Septimus a regno Grecorum, quod grave terris
Imponet quondam Macedum bello inclita virtus. Tertium de ea re testimonium, prorsus cum istis unum sonans, quia ex controversa sectione sumendum, alibi discutietur. Nec multum refert septimus hic /Egypti rex Grecus uter sit intelli- gendus, Philometor, qui prior fuit regni compos, an ejus frater natu minor Evergetes lI, vulgo Physcon appellari solitus : quia septimus uterque jure dici potest, sive regum seriem ordiatur Alexander Magnus, Grece in /Egypto dynastie conditor, sive numero excludatur. Preterea constat ambos fratres simul ali- quandiu regnasse inter annos 170-164; sed unus antea Philo- metor, quo tempore /Egyptum Syrus rex Antiochus, infra non semel memorandus, occupavit. Quare plerique Philometora malunt hic agnoscere : cur alii diverse senserint, infra, ubi opus erit, disquiretur.
At expressior est apud Sibyllam temporis designatio, ubi, post alterum illum de septimo rege locum supra citatum, statim ita procedit, 811, sqq. :
Quum vero ex Ásia rex ingruet iste, rapaci
Par aquile, qui totam equitum peditumque catervis
Obducet terram, franget qui cuncta ruetque,
Et regnum /Egypti prosternet, et omnia secum
Asportans, vastum discedet predo per equor. An melius definiri poterat Antiochi Epiphanis Syrie regis ex- peditio major, annorum 170-169, qua sub Philometore /Egyp- tum invasit, totam regionem, excepta Alexandria, regemque ipsum sui juris fecit, postremo victor discessit, exuvias auferens terre per biennium a se possesse direpteque? Expeditionem ejus indico majorem : nam secundam omitto dicere anni 168, quz vix incepta Romane legationis adventu frustrata est, queque a Nostro plane reticetur. Ipsa, quam retulimus, predictio scriptam se docet Antiocho /Egyptum tenente, dum ab ipso vel obsidetur Alexandria vel imminentem quotidie obsidionem timet : paulo autem serius divulgatam necesse est, quum rex
VIII PRJEFATIO.
idem circa finem anni 169, concessa ad tempus Alexandrini pace, discederet.
Quidni autem serius aliquanto, siquidem haud dubie post eventum ? Quia ab istius expeditionis tempore mutanda omnia in /Egypto et in Judea predicuntur : in /Egypto nova omnino gentis fata, quin et vetus religio deserenda, hominesque ad judaica sacra convertendi, 545, sqq.; 562, sqq.; 606, sqq.; 624, sqq.; 732, sqq.; 766, sqq. : in Judza, amissa diu cum libertate felicitas electo populo restituenda, 573, sqq.; 702, 8qq.; 766, sqq., oriturumque Messi: regnum, 652, sqq. Quee omnia post Antiochi expeditionem irrita manserunt : tandiu fortasse exspectanda, donec redituri sevissimi regis metus perseveravit, quo terrore przoccupatas aliquandiu fuisse homi- num mentes vel ipse testatur Danielis prophete locus, cap. 1 t, v. 44, sq.; post illius vero tyranni mortem, qua anno 164 consecuta est, ita demum eventu delusa falsique manifesta, ut facilius retineri a credulis oraculorum captatoribus, quam ab ullo, nisi prorsus deliro, pseudo-vate excogitari potuerint.
At hzc doctissimi Éwaldi mentem adeo non permoverunt, ut horum carminum originem, ob quasdam dicendas infra causas, etiam quadraginta annis prorogare minime dubitaverit, usque ad extremum pxne Physconis evum, ad annum certe 124. Quid vero tum promissus /Egypto Judezque novus rerum status ? quid mutanda Niligenarum sacra? quid paratus Ábra- midis triumphus? quid speratum Messi regnum? Et alia multa huic docti viri conjecture infra objicientur.
Constituta nunc partium tertii libri genuinarum etate, di- cendum cur.ab ea removerim originem suspecte partis, 8 3, neque aliquot tantum annis, sed tribus fere seculis, usque ad Gesares et Ántonimos : ha» mez fuerunt rationes.
Primum a versu 295 usque ad finem sectionis ὃ 3 agnoscere mihi visus sum argumenti tenorem omnino diversum a duabus utrinque partibus, $ 2 et 4. Nam in his Romz mentio bis tantum aut vix ter occurrit, apertissime quidem, 175, sqq.; 520, sqq.; obliquius paulo et obscurius, 638, sqq.; in summa versibus 2.) ex 516. Mediam vero partem, $ 3, animadverti continuo ferc ad illam Romanam spectare materiam, nunc diserte expresso Roms ipsius nomine vel Italie vel Italidarum vcl /Eneadarum
' PRJEFATIO. | ΙΧ (confer 350, sqq.; 356, sqq.; 364; 412; 464, 544.); nunc
involuto magis, sed tamen haud dubio sensu, sicut locis suis ostendetur, 324, sqq.; 230, sqq.; 381, sqq.; in summa versibus fere 38 ex r94, id est, quinta fere carminis parte. Haec mihi prima fuit dubitandi et suspicandi origo.
Deinde non eumdem de istis rebus agnovi sententiarum colorem. Nam in partibus $ 2 et 4, Romi mentio fit tanquam prepotentis sane, nondum tamen tanquam unius soliusque orbi terrarum imperantis. Immo superba illa gens vix aliter memo- ratur quam ob avaritiam (id sepe Romanis per omnes Sibyl- linos libros exprobratur) et ob rapinas intra. Graeciam perpe- tratas, bellis nempe Macedonicis et Achaicis, quorum memoria recentissima erat, paucis, juxta nos, annis anterior. In media autem parte, $ 2, nullis Gracie aut. Europz limitibus circum- scribitur illius civitatis potentia, sed « qua sol radiat totum regina per orbem » sine emula dominatur, 335, sqq.
Juvat etiam considerare quam diversa pro diversis sectio- nibus Romana respublica fingatur. Nam in secunda parte libera adhuc et sui compos obsequitur unice senatui suo, 175, sqq. :
Post aliud regnum incipiet, gens vestibus alba,
Multiplici capite, etc. In tertia autem parte quid aliud quam subdita dominis paret, dominos sibi impositos vicissim mutat, ac de imperio, tanquam de nuptiis, contendentes viduo excipit thalamo, 356, sqq. :
O mollis divesque Latinz filia Rome,
Deliciis auroque fluens, inhonesta virago,
Ebria mille procis nubes, ancillaque fies. Hoc vero non sine interioribus turbis bellisque civilibus, ut aperte ibi dicitur, 464, sqq. :
Italia, haud tibi Mars externis ingruet armis,
Civilis sed te sanguis, nec debilis ille,
Obruet. | Quumque Sibylla de tremore quodam terre in Phrygia scvituro dixisset, iste motus, inquit, 411, sqq.,
Ársuros toto presagiet orbe tumultus,
/ZEneadasque, genus fratrum licet indigenarum,
Mutua venturos in prelia, propter amantes, id est, propter viros ambitiosos, dominandi cupidos, quos paulo
X PRJEFATIO.
ante procis assimilabat. Quis non his in versibus agnoscere sibi videatur Romani imperii vices, misere discerpti inter emulos, preesertim post Neronis exitum? Quz omnia minime Philometo- ris temporibus predici aut etiam preevideri potuisse, recte quum sentiret. Ewaldus, voluit saltem ad bella civilia referre que ante Czsares exarserunt ; atque hzc inter alias causa fuit cur nos- trorum carminum origines ad ultima Physconis tempora pro- moveret, ut supra dictum, nempe ut cum Gracchanis seditio- nibus congruerent, e quibus, non tam per se gravibus quam facile compressis, viderit doctus vir quonam mirabili instinctu praenoscere potuerit vates noster Mariorum et Syllarum et Triumvirorum bella civilia. Nos quidem tantum sagacitatis tamque longe providam rerum politicarum scientiam, Polybio aliquo dignam, Sibyllistze egre concedimus.
Non vero sinistris tantum ominibus, sed acerbissimis adversus Romanos imprecationibus horret tertia pars, quales ha sunt, quibus poeta damnatam urbem alloquitur, 329, sqq. :
Strata cadaveribus cernes tua tristia rura
Natorum, quos ira Dei, pestisve, famesve,
Bellave sustulerint atque implacabilis hostis, et infra, 467, sqq. :
Tum calidos propter cineres prostrata jacebis,
Et tua przsago lacerabis corda dolore,
Non jam feta bonis, sed nutrix facta ferarum. Utrum gratuite istz sunt otiosi vatis imaginationes? an infen- sissimi Romanorum inimici crudelissima vota ἢ Hzc vero neque concipi neque excogitari potuerunt Philometoris aut etiam Physconis temporibus, tum quum Romani Judzis innotuerant beneficiis magis quam injuriis.
Illius vero, quo Judaei postea exarserunt, implacabilis odii, causa non est arcana : oppressa gens, capta et deleta urbs, exci- sum templum. Hoc presertim ultimo crimine incense fuerant hominum mentes, quod aperte videre est, 324, sqq. : Occidue gentes,... vobis est pcena luenda Omnibus, et dura pereundum lege, quod altam JEterni sedem et magni penetralia regis Ferratis graviter mandistis dentibus. Ergo Strata cadaveribus, etc.
PRJEFATIO. XI
Heec est perpetua apud Judaeos Sibyllistas excisi templi com- ploratio, qualis legitur libro V, 397, sqq. ubi incensum Rome memorans [sub Commodi principatu] Vestae delubrum, refert illuc poeta patriz edis incendium, atque ita exclamat :
Exstincte tibi sunt arz quas rite fovebas,
Tum quum praecipitem flammis superantibus edem
Impuris iterum manibus procumbere vidi,
/Edem perpetuo florentem Numine, templum
À sanctis positum, quin et sine fine futurum
Ex animo quondam speratum et corpore toto. Talia sunt libri V desideria, diligenter cum supradictis compo- nenda. Invenietur enim liber iste V, cum hac nostra tertii libri parte, 8 3, mire conveniens, non tam aliis de causis quam propter effusas in Romam imprecationes, quarum vel hoo unum exemplum sit, V, 161, sqq. :
Mortales inter tu pessima fata subibis,
Proque malis mala multa feres, longasque dolebis
Sola per states, deserta, colentibus orba,
Aversata solum proprium...
να tibi, vae semper terre urbs impura Latine,
Mznas viperea, ad ripas viduata jacebis,
Et Tiberi fluvio tristis defleberis uxor...
Sola scelesta mane, rapidisque exercita flammis,
Tartareas habita sedes inamabilis Orci. Quorum malorum causa ea ipsa que libro III affertur, ira nempe . Dei electum sibi populum sdemque sacram ulciscentis adver- sus Babylonà (sic Romam Noster paulo ante, V, 158, alique passim Sibylliste vocant),
Et terram Italiz, cujus cecidere sub armis
Sancti Hebreorum populi divinaque templa. Porro per totum fere quintum librum invenias eadem erga Romanos odia easdemque ipsis intentatas proximi exitii mi- nas, interdum iisdem prope verbis, ut V, 161, sqq. (cfr. III, 467, sqq.). Quibus nihil simile occurrit in tertii libr partibus $ 2 vel $ 4, et jure quidem, nondum exstantibus causis.
Hinc quod olim suspicabar, firmius nunc credo liberiusque
affirmo, interpolatorem libri III eumdem esse cum libri V auc- tore : sed et addam cum auctore libri VIII, $ 1. Nam qui hoc
XII PRJEFATIO.
postremum carmen cum libro V attentius comparaverit, agnos- cet, quod etiam olim videram aut presenseram, ejusdem Judei Alexandrini manum utrique carmini appositam : tempus idem in utroque designatum , Antonini Pii seu trium imperato- rum, V, 5o, sqq.; VIII, 5o, sqq.; eamdem de Hadriani morte, tanquam Romanis fatali, naeniam, V, 49, sq.; VIII, 59, sqq.; easdem presertim in Romam imprecationes, quas supra libro III, $ 3 et libro V, legimus, acerbas seque aut etiam acerbiores legendas libro VIII, 62, sqq.; 73, sqq.; 93, sqq.; 125, sqq.; 131, sq.; 152, sq.; 165. Unum denique auctoris propositum tribus supra dictis carminibus commune videtur praeesse , unusque prefigi scopus, ut Rome proximus finis cum proximo rerum fine predicatur, Antichristo accedente jamjamque adstante, hoc tantum discrimine inter libros V et VIII, $ 1, quod liber quintus in mundi conflagrationem desinit, securus quid postea fiat; liber octavus, $ 1, longius idem ar- gumentum prosequi videtur, a mundi presentis exitio ducens alterius mundi initium, quantum ex mutilo et truncato epilogi fine colligi potest, qua de re nos alibi.
Átenim poterant ista omnia de extremis imperii Romani - mundique ipsius fatis predici sine libri III. interpolatione. Sane : neque id sibi invidit Noster in libris V et VIII, 8 1. Sed . quum primus ipse Judaorum accederet ad retractanda sive complenda Sibylle vaticinia (Alexandrina videlicet, sola tunc suorum manibus teri solita), voluit, quod fere omnes volunt falsarii, nova veteribus immixta mutuo se patrocinio tueri : ve- tera, in quibus manifesto nihil poterat ad recentiorum statum vices referri, opportunis additamentis et ad communes suo tempore sensus accommodatis lectorum avide fidei commenda- vit, ut quasi nove Sibyllinorum editioni gratiam vulgi et inde (quidni enim?) quastum pararet. Insuper minime ignorare poterat vir intelligens, prioribus Sibyllinis id maxime nec injuria objici posse, quod post Antiochi expeditionem ejusque belli causa multa in 115 proedicerentur rerum civilium sacrarum- que in. /Egypto et extra /Egyptum commutationes, quarum nulla, uti dictum est, ad effectum pervenisset. Huic objectioni responsum iri putavit Noster, si post ortas ex illa expeditione. calamitates aliqua 4Egypto quies. et nonnullorum sive anno-
PIUEFATIO. XIII
rum sive etiam seculorum intervallum concederetur. Quod ipse faciendum curavit his versibus, III, 314,5qq. :
Et tibi magna aderit clades, /Egypte, tuasque
Inviset funesta domos, nil tale timentis;
Incumbetque tibi dispersio, morsque, famesque
Septima quum regum stirps venerit : inde quiesces. Notanda maxime verba ista : « inde quiesces », qui non temere neque leviter jacta esse monstrat ductus hinc manifesto vel pa- lam huc respiciens libri V versus 457, de Cleopatra, velut quinta post Philometorem regnatura :
Αἱ genere in quinto postquam de clade quierit
/Egyptus... | Quaenam enim illa clades, aut quo pertinet quietis post ipsam mentio ἢ quemve libri quinti lectorem id intellecturum spera- vit Noster , nisi hzc scribens de interpolatione sua libri tertii ac de illo hemistichio, « inde quiesces », cogitabat ? |
Qua si ad firmandam opinionem meam non abunde sufh- cerent, insuper monstrarem gentium urbiumque calamitates quas hec tertia pars complectitur, consuetam licet Sibyllinis omnibus materiam, in hac tamen potissimum sectione obser- γαῖα dignas esse, quippe ad notiora tempora, id est, ad Caesarum media inter Augustum et Ántoninos regna, pertinentes, Sed haec commodius exponentur in notis sub voluminis finem re- jiciendis,
Nunc pramissis quz ad rerum intelligentiam necessaria erant, locum licet adire mihi et clarissimo Ewaldo maxime controversum, dignumque maxime controversia: non enim ter- ue modo hujus partis, aut ipsius libri III, sed. etiam totius Sibylline collectionis difficillimum obscurissimumque.
Initium sit à versibus 381, sqq., ubi prima nobis inter Mace- donas et Romanos dirimnenda lis occurrit. Nam. quum paulo ante, poetico arbitrio, depinxisset vates imaginem aurez cujus- dam felicitatis in Asia Europaque perfruenda (an potius in Ju- dea sola sub miti Persarum imperio?), sic pergit, 381, sqq. :
Ast Asic fatale Macedonia aspera vulnus Inferet ; Europzque dolor succrescet acerbus Saturni de gente notha servisque creata.
Illa quidem validam muris Babylona domabit ;
XIV PRJEFATIO.
Et qua sol radiat, totum regina per orbem
Dicta, trahet miseram fatali clade ruinam,
Non ad multivagos legem extensura nepotes. Horum secundum sequentesque versus Castalio Sibyllinorum editor alter primusque interpres fidenter ad Romanos retulit, adscripto ad marginem Rome nomine, et recte : nam in tertio versu hemistichium istud « servisque creata », non potest aliter quam de Romuleo asylo capi. Itaque auctor libri XI, 199, sqq., quum hunc versum in suum carmen translatum de Alexandro et Macedonibus accipere vellet, ultima verba suppressit. Frustra laboravit Ewaldus (Dissert. pag. 12) ut illam servorum men- tionem ad sensum qualemcumque traheret : omnes scilicet. Alexandri successores ab auctore, Judeo homine, quia religione gentiles essent, ignobiles, illiberales, ideoque figurato sensu nothos et servos habitos esse : quam interpretationem, quia minime cum moribus illius evi convenit, satis sit sine com- mentatione lectoribus proposuisse.
At triumphat Ewaldus in hoc versu :
Illa quidem validam muris Babylona domabit.
Nec attendit, Macedonicis quippe rebus unice preoccupatus,
'*post Trajani victorias hunc capte Babylonis titulum non
minus de Roma quam de Macedonia verum esse; nobis igitur
. objici minime posse hunc versum. Immo recordari potuisset,
si voluisset, vir doctus, in Sibyllinis, absurda sane, sed tum vulgata apud ineptam plebem jactatione, de Babylone jam sub Tiberio a Romanis subacta vanam percrebuisse famam, ad quam ter alludunt Sibylliste, hic et V, 233 et XII, 41, cujus erroris originem suo loco quaeremus, Sequentes versus, nostri nempe loci tres ultimos, patet neutri magis favere opinioni,
quum ad utramque gentem, suo vicissim tempore imperium
amissuram, sque possint pertinere. )
Nec quemquam offendere debet quod in hac ambarum gen- tium comparatione Macedonia minus spatii obtineat. quam Roma, unum nempe versum pro quinque Rome concessis : id enim alias quoque in Sibyllinis observatur, ut IV, 88; VII, 108; VIII, 8 : adeo populorum, sicut privatorum, eversis re- bus, cito obsolescit memoria.
At Ewaldus totam hanc pericopen eo libentius de Macedo-
PRAEFATIO. XY
nibus accepit, quo facilius sequentia ad Syros suos, quorum maxime gaudet historiis, tanquam Macedouum heredes, trans- ferret. Nam virum illum injustum et violentum, in Asiam ex improviso venientem, 388, sqq. : Descendet subitus nec fando auditus in agros, Felices agros Ásiz, etc.,
non dubitat Antiochum agnoscere Epiphanem, Roma ubi ali- quandiu detentus obses fuerat, repente in sua regna redeuntem. Esto, si heec adhucdum recentia canerentur, ut videlicet Phi- lometoris temporibus, etsi ne tum quidem in /Egypto valde nota fuisse credibile est. Sin vero Physconis, ut vult Ewaldus, id est, quadraginta post annis, quis non miretur tam prolixam tamque solemnem fieri mentionem istius reditus jamdudum obliterati? quum omnes fere, nisi fallor, obliti essent an Epi- phanes Roma obses fuisset et quomodo ex illa custodia eva- sisset; presertim quum de ejus in /Egypto et in Judaea rebus gestis, multo sane plus momenti apud Alexandrinos et Judaeos habentibus, plane conticescat vates. Et quorsum ille verbo- rum ambages illeque figurarum tenebre tanquam ad nomen dissimulandum hominis jamdudum mortui, neque in Syria, ubi ante multos annos regnaverat, quanto minus in /Egypto, alieno regno! ullam ob causam reticendi ?
Statim vero transitur ad ejus principis mortem, radicem unam relinquentis , 396, sq., filium nempe Eupatora impuberem, evellendam mox, ut ait poeta, eorum ipsorum prole quorum prolem delere pater voluerat. Facile hoc ultimum de Demetrio Sotere capi potest, cognate stirpis exstinctore successoreque; neque ego aliter interpretari vellem, 81 cum Ewaldo Syris negotiis infixus hererem. Sed mavult ipse de Judais accipere, tanquam funesta Seleucidis gente. Soteris vero regnum e Si- byllina prophetia ac pane e Syriacis historiis nescio quomodo eradit, legitimi licet Seleucidarum heredis. Pro eo Alexandrum Balam intrudit, Rhodium illum impostorem, aut si quis plus indulgeat, spurium anteaque ignotum Epiphanis filium, quem decem Syrie regibus successorem dat, seu post decem cornua adventitium fingit cornu, hanc figuram a Daniele accipiens, cap. 7, v. 7, et recte quidem, nisi eadem cornua de decem Cesaribus, sicut infra dicemus, recursura essent in Apocal.
XVI PRJEFATIO.
cap. 17, v. 12, 544. : quare nullum ex illa metaphora vel argu- mentum vel indicium sumi potest. Utique post Epiphanis mor- tem, bis a poeta incertum cur memoratam, statim, si docto viro fides, Bala inducitur hoc versu, 397 :
Atque novam plantam denis e cornibus edet, iterumque hoc hemistichio, 4oo :
Adnatum regnabit denique cornu.
Sed intermedius versus 399, corruptus, ut cuique patet, mi- nimeque expediendus, interpreti miram suggerit imaginandi copiam. Nam quum versus iste, qualis mutilatus in ma- nuscriptis legitur, ad literam ita sit ex greco in latinum transferendus : « Et ipse a filiis, quos... (sequuntur aliquot barbare voces) pessumdabitur », vult Ewaldus hoc versu significari Balam, « a filiis », id est, repugnante licet grece lingue usu, ab adolescentibus quibusdam, sive ut ipse vertit, a juvenibus bellatoribus intrusum in Syrie solium, bellatores istos reges esse docens pro Bale causa feederatos : intelligit vero, ut opinor, preter Philometorem praecipuum belli auctorem, - Pergami et Cappadocie reges, qui tamen Balte non multum opis attulerunt, ambo utique nequaquam juvenibus assimi- landi, ut nec ipse Philometor, qui tum saltem quadragenarius erat. Preterea non explanat interpres quomodo vel qua textus emendatione grecum verbum quod latine « pessumdabitur » sonat, in contrarium repente sensum vertatur. Sed ne sic quidem satisfit doctissimi viri conjecturis. Nam quum Balam post annos quinque solio excidisse certum sit; quumque interpretis multum referat, ob eas qua supra dicte sunt ratio- nes, Sibyllina hzc vaticinia posterius edita censeri, neque ante tentatas ἃ Gracchis seditiones annis 133-123, prorogat ipse spuriam Bale stirpem, eamque, neglectis temporum intervallis, - cum alterius impostoris Zebinz non minus spuria stirpe con- ' jungit atque continuat, ita nec sine labore perventurus ad annum 124, quem his carminibus assignat. Hoc omnia vereor ne cui ingeniosa magis quam speciosa videantur.
His tamen acquiescit vir clarus, quem fatemur vix aliter suis se expedire posse angustiis : ita falsam viam ingressis nusquam licet iu vero consistere, Αἱ nobis qui Sibyllinos hosce libros sub imperatoribus Romanis et quidem sub Antoninis
PRAEFATIO. xvil
scriptos credimus, longe diversa succurrit interpretatio. Ita enim constituimus hunc locum de Hadriano, Judae gentis eversore supremo, 388, sq. :
Descendet subitus nec fando auditus in'agros,
Felices agros Asiz, spectandus amictu
Purpureo, vir iniquus, atrox, torrentior igne,
Fulmine prognatus. Feret hinc Asiatica durum
Terra jugum, multumque bibet madefacta cruorem. Nota Asiam hic a poeta vocari precipue quidem Judeam, sed et ceteras Ásiez partes a Judsis turbatas tunc atque commotas sedi- tionibus, quas Hadrianus szvissime compressit. , . Sed tamen hunc etiam fatalis demetet. Orcus, Selinunte nempe, anno 138,
Et quorum voluit prolem delere, per illos
Progenies cadet ipsa viri, nempe per Judaeos, in quo me juvat aliquatenus cum Ewaldo convenire. Ego vero Judaeos intelligo decem Judaeorum tri- bus ex oriente cum Antichristo redituras ad Romani imperii perniciem : quam exspectationem in vulgus olim dissitam tes- taretur, nisi omnibus nota esset, Sibyllinus liber II, 171, sqq. Confer, si vacat, Exc. nostr. VI, pag. 498, et Malvendam de Antichristo, et auctores ab eo citatos. Hzc, ipso sic volente sensu, post Hadrianum fient : at quomodo?
Quippe una manebit
Ex ipso radix, quam Mars homicida secabit
Atque novam sobolem denis e cornibus edet. Unam quippe radicem relinquet ille Antoninorum, interituram Antichristi armis post decem cornua, id est, post decem prin- cipes a Vespasiano numeratos, sicut ipsos in Ápocal., cap. 17, loc. cit., numerari videmus, haud dubie sic recensendos : tres Flavios, deinde Nervam, Trajanum, Hadrianum, Antoninum ejusque filios adoptivos (Aurelium et L. Verum), post illos denique decimum Antichristum, quasi adventitium successo- rem sive, ut apud nos infra canetur, « adnatum cornu ». Illam decem cornuum interpretationem non fortuitam neque temera- riam esse monstrat, interpres ipse sui, sanctus Apostolus, loc. cit., eamque palam amplectitur divus Hippolytus de Antichristo, $ 52, sic Jatine vertendus : « Postquam igitur acie vicerit
XVIII PRI/EFATIO.
« [Anticbristus] tria ex decem cornua, eaque radicitus exci- « derit... » Sint igitur nobis cum Hippolyto decem illi Ceesares, hi vero tres Ántonini, atque ita hoc versu : . Purpuree prolis ferietur Martius auctor,
Antoninus ipse Pius designabitur, pacificis licet quam bellicis notior artibus (sed cum poeticis epithetis minime est calum- niandum, et ipse juvenis bello quoque inclaruerat). Occidet autem per suos, ut Sibylla praedicit, adoptivos filios :
Perque suos, sua quos in regna vocarit, alumnos
Occidet : adnatum regnabit denique cornu. Ne indigneris, neque Ántoninorum causa reclames, de quibus ante eventum potuit vates omnia que voluit, imaginari : voluit autem dira atque enormia propter insitum adversus Hadriani stirpem odium; nec sane pejora quam qua predicturus est Sibyllista sive alius seu potius idem libro mox secuturo, V, 220, 844.) Ántchristi de Antoninis referens victoriam :
Α΄ primum, triplex caput ab radicibus imis
Falce metens, aliis hanc porriget impius escam,
Ut carnes horrenda vorent alimenta paternas
Impuri reges. Vides illos reges sive imperatores invicem se non occidentes modo, sed comedentes, patrem ipsum a liberis discerptum ac devoratum. Horrescis tu, nec secus ego. Scio tamen quousque furoris impelli possint in comminiscendis adversus inimicos criminationibus hominum fanaticorum mentes, civilibus simul et religiosis odiis incitate.. Minusque ad hec obstupesco, quum eadem fere vel similia, certe vix minus horrenda, de eodem argumento deque iisdem Antoninis praedicta lego apud auctorem Judeo-Christianum ejusdem cum nostris Sibyllistis eevi, pseudo-Esdram, lib. IV, cap. 12, v. a1, sqq. : « Et quo- « niam vidisti tria capita [Rome videlicet sub bestiz cujusdam « jmagine descripte ] quiescentia, hec est interpretatio. In no- « vissimis ejus suscitabit Altissimus tria regna [seu tres potius regnatores]... Ipsi vocati sunt capita aquilz... Et quoniam vidisti caput majus non apparens, hec est interpretatio ejus. « Quoniam unus ex eis super lectum suum morietur [Antoninus], « et tamen cum tormentis. Nam duo qui perseveraverint, gla- « dius eos comedet. Unius enim gladius comedet qui cum eo
*
PR/EFATIO. xiX
« [id est, alterum interficiet]; sed tamen hic [alter] gladio in « novissimis cadet. » :
Hsec ego pleraque, hunc vero maxime pseudo-Esdre locum, et illud supra divi Hippolyti testimonium olim exposueram, quum in prioris editionis mez Exc. V, tum in curis posterio- ribus ad quintum librum : que si legisset doctissimus Ewaldus, forsan hac Praefatione opus mihi non fuisset. Sed existimat, uti reor, vir óccupatissimus alienas lucubrationes nimium | sibi temporis detrahere : unde solemnis ei consuetudo, ut que ra- tionibus evincere longum censeat, fastidiis eludat, sicut Dissert. pag. 10, not. r : « Nihil est itaque quod immoremur tam le- viter jactis opinionibus et conjecturis. » Item, pag. 14,not. 1 : « Ratio ipsa qua C. Alexandre decem hic Romanos Casares cum Hadriano vult invenire, nullo modo stare potest. » Item, pag. 19, not. 1 : Nemo potest Caroli Alexandre sententie in hoc acquiescere. » Item, pag. 21, not, 3, sub finem : « Ft Caroli Alex. opinio de totius loci sensu tam parum defendi potest ut mihi vix longiore mentione digna videatur. » ltem, pag. 26, not. 1 : « Argumenta que huc afferenda censuerunt C. Alex. et Friedhieb vix merentur, modo verus orationis tenor capiatur, ullam controversiam. » Et pag. 21, not. 2 : « Dubitat quidem [de Procmii origine] C. Alexandre : ejus vero rationes minime defendi et facile confutari possunt. » Item, pag. 4o, not. 3 : « Equidem post superiores elucidationes supervacuum duco Caroli Alex. opinionem amplius discutere. » Item, pag. 52, not. 2 : « Rationes quibus nititur Car. Alex. adeo sunt infirme, ut postquam meliores innotuerunt, vix sint diligentius refel- lende. » Num hec, oro, argumenta sunt? Et an hoc est serio ad veritatem quarendam accedere ? Nam etsi docet vir summus horas se integras Sibyllinis curis impendisse (Dissert. pag. 6), ego aliquid etiam in his studiis profecisse mihi videor, qui non stundenlang, sed jahrenlang, magnam :vi mei partem istis difficultaubus enucleandis insumpsi. Neque hac contentionis causa refero, sed desideru, quia nihil mihi optatius esset quam graviter de rebus gravibus disceptare cum viro gravi, quees- tiones controversas bona fide in utramque partem librante, et adversantibus aliud opponente ac suz sententie arbitrium.
Sed animadverto longius multo quam statueram quamque
XX PRJEFATIO.
fortasse oportebat, abstractum esse me studio defendende bone cause, Quod si in ceteris quoque Sibyllinis libris tan- tumdem mihi indulgeam, nihil cause sit quin Prefatio molem voluminis excedat. Id ut caveam, malo hic facere disserendi finem ;.de reliquis vero querentem remittere quum ad Excursus prioris mee editionis, tunr, si cui otium non suppetat, ad In- troductionem statim in hoc volumine secuturam notasque tex- tui subjiciendas, vel si minus etiam vacet, ad brevia, que singulis libns premittentur, Árgumenta. |
INTRODUCTIO AD SIBYLLINA
DE SIBYLLINORUM NUNC EXSTANTIUM CARMINUM ORIGINIBUS, FATIS, COLLECTIONIBUS, MANUSCRIPTIS, EDITIONIBUS.
1
J. Origo Sibyllinorum nostrorum.
Fuit tempus quum Sibyllarum gentilium, de quibus olim exspatiatus sum in Excursibus meisI, II et lII, fama longe lateque diffusa cum ipsarum carminibus, hodie per fragmenta tantum ibidem a me collecta superstitibus, Judzeo cuidam grece perito in animum induxit tam celebres tamque florentes pro- fani vulgi fide predictiones similibus oraculis &emulari, quibus Judaica gentis fata in preterito celebraret, in futurum vatici- naretur. Hac prima fuit librorum nostrorum origo. Quorum antiquissimas diuque solas duas fuisse partes genuinas libri III, $ 2 et 4, olim in Excursibus IV, V, et modo in hujus voluminis Prefatione, certissimis argumentis demonstravi; easque partes a Judeo Alexandrino esse scriptas regnante Ptolemaeo Philo- metore, tum quum Antiochus Epiphanes, Syrie rex, /Egyptum invasit miserrimeque vastavit. Quo tempore tanta fuit in illa regione rerum et animorum perturbatio, ut Judei, ex quibus fere tertia pars constabat Alexandrine plebis, actum esse sibi fingerent de Ptolemaeorum stirpe, de /Egyptiaco regno, deque ipsis /Egyptiorum sacris ( tesümonia conferantur ibidem a me prolata) : nullum igitur unquam Judzis aptius fuit tempus ad somniandam et in proximo sperandam gentis sue renovationem cum promissa sub Messiz regno felicitate. Quibus somniis tam plene sunt ille, quas diximus, tertii libri partes, quarta vero presertim, ut poeta non aliud sibi argumentum proposuisse videatur. Porro spes ille, tum potissimum concepte, tandiuque
XXII INTRODUCTIO
probabiles, quandiu vel in /Egypto consedit Antiochus, vel proxime rediturus magno hominum terrore exspectabatur (itérum confer citatos ibi locos), exstincto post quadriennium illo rege, non, quod quis putaret, evanuerunt : sed, ut nihil tenacips est quam boni futuri exspectatio, nihil obczcatius quam erga res arcanas simul et gratas fiducia, perstitit delu- sarum lieet predictionum auctoritas; confirmatisque /"Egypti rebus, stante Ptolemeorum dynastia, restitutis veterum deo- rum sacris, dilatis igitur in longum vel incertum tempus que in proximo sperata fuerant, non desierunt Judi istis pasci deliriis; adeoque non in contemptum abierunt oracula nostra ut contra vulgi fiducia crescerent, ac denique cum ipsis gen- tilium Erythreis confunderentur, nec famam modo eorum, sed et nomen ipsum ad se traherent contra ipsius Sibylle testimonium, quz.se Babyloniam seu Chaldeam professa erat, repudiato Erythrec cognomine his versibus, III, 868, sqq. :
Hiec sunt qua moneo, Assyria Babylone profecta,
Et tamen, ut ficte mentitam nomina gentis,
Ex Erythris natam me Grecia dicet, etc.
Il. Carminum nostrorum christianismo nascente conditio.
. Nihil videtur de Sibyllinorum nostrorum conditione mutatum per duo feresecula ; ac prnimzevi Christiani, plerique ex judaismo orti, Alexandrini precipue, quam apud suos repererant oracu- lorum istorum fidem, integram servaverunt. [18 tamen postremis temporibus magne rerum judaicarum vices animos illius gentis commovere debuerant, compressa nempe Romanorum armis reliqua Juda libertas, capta urbs, eversum templum : quibus omnibus excite mentes mire ad concipiendos poeticos affectus parate erant.
III. De Sibyllino libro IF.
. Ecce autem primo Titi regnantis anno, post Chr. 79, nuntius sffertur Vesevum montem m [Italia arsisse, inaudito hactenus prodigio, multasque cireum "86 urbes magnas et civibus fre- quentes absumpsisse, tanquam preludium et initium universe conflagrationis ἃ prophetüs ipsisque Sibyllis predicte. Hinc
AD SIBYLLINA. XXIII
velut olim antiquiore illa /Egyptia, sic nunc nova Italica clade percussis mentibus, erupit quasi subito cestro Alexandrini cu- jusdam Judai haud illiterata mens in novum carmen, qui nunc quartus Sibyllinorum liber habetur.
De hujus carminis ztate ambigi nefas; ita se tempusque suum ultro designat, 13o, sqq. :
Sed quum, diffracts Itala tellure cavernis,
Manibus ex imis ad celum flamma feretur,
Tunc homines noscant presentem Numinis iram, statimque causa additur :
Et merito, quoniam genus occidere piorum. . Ita Vesevi montis incendium exhibetur non modo tanquam recens et horribilis clades, sed etiam velut prima scintilla exardescentis ire divine in Jude gentis ultionem : opportune quidem sub Tito gentis eversore ; nec minus opportune inter illa quae modo canebantur de Nerone fugitivo, 117, sqq. et heec qua. statim addentur de ejusdem propinquo reditu in orbis Romani perniciem, 137, sqq.
Habet enim hic liber supra ceteros hoc insigne, quod primus traditionem continet de Ántüichristo Nerone paulo ante vulgari ceeptam, sub illis vero temporibus ita diffusam ut omnes paene Sibyllinos impleat libros. Multa ego quondam de hoc argu- mento in Excursu meo VÍ, cap. 16, quorum precipua etiam in meis ad hunc locum notis exponentur. Ibi docebo unde hec rraditio orta sit, et quomodo simul in Christianos, simul in Judeos propagata, odio Neronis apud utrosque, illos ob in- ceptas persecutiones, hos ob memoriam Judaici belli, cujus primus auctor fuerat.
Sed oritur quaestio ad utros pertinere censeatur noster poeta. Ad utrosque profecto, siquidem Judzo-Christianus; tamen ad Christianos potius. Quidquid enim de ejus viri religione dispu- tatum sit ab hominibus gravissimis, ab uno presertim conjec- tandi sagacissimo, nisi singularia magis captante quam simpli- cia et cuivis obvia, nunquam mihi poterit aliter quam de - Christiano lavacro, et quidem de plena immersione sola inter primevos Christicolas usitata, versus hic intelligi, 165 :
Tum corpus fluvio totum mersate perenni, ,
XXIY INTRODUCTIO
Quare istos etiam versus statim ab exordio carminis hujus le- gendos, 24, sqq. :
Felices illi vivent terrestribus oris,
/Eternum laudare Deum, qui rite solebunt
Ante cibum et potum...,
Omnia qui visu templa avertentur...,
s.s s νον DeC lucra parabunt
Turpi bus accumulata modis... istos, inquam, versus pariter de Christianis accipi necesse est, non, ut quidam voluere, de Judeis : quorum nec tanta in pre- cando « ante cibum et potum » assiduitas; nec ab aspectu templorum forte obviorum tam aversi vultus; nec tanta lucri abstinentia vel priscis illis temporibus, ne de nostris loquamur, fingi potuit. Immo satis aperte respicit vates ad persequen- tium probra in Christianos congesta, 37, sqq. :
Quin homines sanctos risu probrisque lacessent,
Crimina nil meritis, quin et sua crimina pravi
Affingent, fuerint ipsi quz turpiter ausi. Credas audire te apologetarum querelas toties repetitas, de falsis impiorum adversus pios criminationibus. Quod si a mo- rum preceptis aut exemplis animum convertere velis ad theo- logicam hujus libri doctrinam, relegas suadebo*vel unum epilogum, 178, sqq., ubi de hominum futuro post judicium statu tam recti tamque orthodoxi proferuntur sensus ut Cle- mens Romanus, vel quicumque fuit Constitutionum Apostoli- carum secundo seculo scriptor, non dubitaverit transcriptos inde versus duodecim integros fidelibus tanquam credendi nor-
mam proponere.
Hujus ergo libri IV auctorem vel ex ipso carminis contextu Christianum tuto possumus asserere, ante finem primi seculi sub Tito imperatore viventem, ideoque supparem apostolicis temporibus, immo parte aliqua Novi Testamenti, quarto certe evangelio, anteriorem. Quantum buic operi pretium, si vera sunt que dixi, tribui oportet! Neque omittam addere, ut non fortasse pre omnibus apocryphis, ita certe pre Sibyllinis om- nibus christianis primum huic carmini antiquitatis deberi lo- cum. Quod videtur firmare qui primus e Nostris ad illud pro-. phetandi genus se accinxit, tum quum in ipso libri sui exordio
- AD SIBYLLINA. ' XXY
proprium Sibylle nomen prime inscribit pagine, nomen haud sepius quam bis in toto Sibyllino corpore reperiendum, III, 814, et IV, 22, in tertio scilicet libro, judaicorum, et in hoc quarto, christianorum antiquissimo,
Sed plura infra de hoc libro deque ejus auctore disserenda succurrent.
IV. De Proemmio Sibyllino.
Apertam semel viam pseudo-Sibylline vaticinationis sive alii seu forte idem longius persecuti sunt : quorum ex ingenio prognatum est carmen illud quod vulgo Procemium Sibyllinum inscribitur, ita dictum non alio jure quam quod Theophilus et Lactantius primos ejus versus tanquam ex principio Sibylle seu Grece sive Erythrec afferunt. Frustra autem in mstis, ideo- que in primoribus edd., hoc carmen quaras, e quibus quo- modo fuerit vel quam ob causam deletum, infra disputandi locus erit : nunc tempus est ipsum penitus inspicere.
Scriptum est fere unice .adversus insaniam gentilium, quos
vanitatis arguere et ad veri Dei cultum revocare conatur. /Etas-
carminis remotissima primisque secundi seculi initiis suppar, nisi etiam anterior, demonstratur antiquissimorum Patrum, Justini presertim, testimoniis sub medium ejus szculi scriptis. Alexandrinum ab omnibus doctis agnoscitur, quod ea pene Sibyllistis omnibus communis patria sive sedes fuerit, et quod adversus /Egyptiacas religiones potissimum invehatur, 3o, sqq. Sed de auctoris religione, licet plurimi christianam consentiant, fuerunt qui dubitarent : quos inter praecipuus, nisi vo primus, habendus est Bleekius, vir eruditionis sagacissime, de Sibyllina literatura bene. meritus eximia lucubratione inter theologicas disputationes a Schleiermachero collectas, Berolin. 1819. Qui mihi non satis videtur attendisse ad doctrinam aperte christia- nam in hujus carminis prologo et epilogo expositam : in pro- logo quidem de Deo Patre et Spiritu sancto, quamvis a Filii persona non satis ibi distincto (sed hoc vitium fuit apud pri- mavos Christianos, presertim judaizantes, minime rarum); in epilogo autem de statu hominum post judicium futuro, qui ibi prorsus ad catholicum sensum exhibetur. De his plura nos re- servamus in annotationes post textum Sibyllinum sub volu-
XXVI INTRODUCTIO
minis finem addendas. Que tamen, ut mere theologica, Bleekius non videtur multum curassé, magis permotus his versibus, 19, sqq. :
Pramia sed mentis perverse digna feretis,
JEterno quoniam veroque auctore relicto,
Cui decuit laudes et sanctas ferre hecatombas,
Manibus infernis fecistis sacra, etc. Unde colligit vir doctus non posse Christianum haberi scriptorem qui cruenta commendet sacrificia. Ad hoc tamen vel id unum sa- tis responsum sit, his versibus non commendari cruenta sacra, sed queri tantummodo poetam quod falsis numinibus, non vero Deo offerantur. Addi potest primis illis Ecclesi& temporibus Christianos, judaizantes plerosque aut ex Judeis ortos, non eodem quo nos odio sacra illa, diu suis prescripta patribus, aversatos fuisse : sed hoc quoque in notas reservandum.
F. De libri octavi parte secunda.
Sequitur vel proxime accedit temporum ordine pars libri . octavi, $ 2. Que quidem christiana certe non ambigetur, ipsum Christi nomen jam ab initio carminis in acrostichide profitens, deinde vero de Christi rebus tota pene conscripta. Nec de anti- quitate dubitandum, quia Justinus hanc manifesto in mente habuit, Cohort. ad Gr. $ 37, ubi grece ita loquitur : « Facile vobis erit justz religionis doctrinam ab antiqua discere Sibylla, » et paulo infra, $ 38 : « Credite veteri et valde antique Sibylle cujus libros contingit in orbe terrarum universo servari [aperte nostram cum antiquiore confundit vir sanctus], non modo de diis sic vulgo dictis, tanquam falsis planeque vanis, fauidico vos instinctu docenti, sed etiam de servatoris nostri Jesu Christi futuro adventu ac de omnibus ab ipso patrandis clare et aperte vaticinanti. » Quod Justini testimonium ad nullum alium quam octavum hunc librum referri posse manifestum est, quia nullus alius, preter secundum multo recentiorem, de vita et gestis Christi tam diserta quam Justinus ait tamque explicita profitetur. De celeberrima, qua hic liber incipit, acrostichide, nihil nunc dicendum, quia pars hzc argumenti fusius in notis tractabitur. ὔ ᾿
AD SIBYLLINA. XXVII
VI. De tribus proxime recognitis carminibus.
Habemus itaque tria Sibyllina carmina christiana, primsevee Ecclesie tribuenda, proximoque tempore scripta inter ultimos annos primi seculi et secundi primos, ut facile potuerint ab eo- dem auctore condi. Utrum revera ab eodem scripta sint, tuto neque asseri neque negari potest. Vix tamen credas brevi spatio dimidii minusve seculi, grandem Alexandrie proventum ezxsti- tisse poetarum seu Judaeorum sive judaizantium , intra vel. extra christianos ordines. Praestat igitur conjicere tres hosce libros, sententiarum et dictionis colore simillimos, vel ex uno cerebro vel saltem ex una quasi schola prodiisse. Scholam istam non aliam invenimus quam Therapeutarum, qui e Judztis profecti ac Judeorum nomen retinentes, non multo ante Christi tempora, sectam quamdam seu potius novam vitz dis- ciplinam monastice similem haud procul Alexandria circa pa- ludem Mareoticam condiderant. Scripsit de iis Philo librum de Vita Áscetica, in quo non videtur, quidquid Eusebius Photius- ve de ea re senserint, Christianos indigitasse Judaeus auctor. Tempora enim obstant, quum hec Philo scripserit sub Caio vel Claudio Cesare, ad summum, si tamdiu vixit, sub Nerone, neque ipse de Therapeutis Áscetisve suis tanquam recens ad- modum ortis loquatur. Ceterum quum post Philonem, id est, paulo post eram nostram, Therapeutarum nomen prorsus ex historiis evanuerit, credibile est, allata in /Egyptum evangelii luce, Áscetas illos,; quo minus a christiana morum disciplina aberant, eo facilius ad nostra sacra fuisse conversos, id innuen- "te Eusebio, quum ait Alexandrie vulgo vocitatos ipsos fuisse divi Marci discipulos. Mutata vero religione mutatoque nomine aliquid e pristinis moribus apud eos remansisse, facile quivis concedat, Atque huc redit quod de poeticis eorum studiis tradit Philo, loc. cit. : « Non solum contemplantur, inquit, sed etiam cantica hymnosque in Dei laudem componunt vario metrorum carminumque genere. » Etiam quanto in honore fuerit ipsis ars illa, inde colligas, quod in quibusdam dierum festorum sodalitiis, teste semper eodem Philone, ibid., is qui convivio prefuerat, « assurgens hymnum in laudem Dei primus canit, aut recens a se compositum aut desumptum ex aliquo vatum vete-
XXVIII INTRODUCTIO
rum. » Ut ergo libros nostros therapeutice schole tribuamus, sufficit unum ex istis poetis sectae suce superfuisse. Conveniunt austere illi et quasi monasticee Therapeutarum vite etiam ea qua supra sunt a nobis ex libro IV allata, de piorum virorum precibus matutinis vespertinisque « ante cibum et potum. » Convenit etiam quod, sicut alias dictum est, Procemio Sibyl- lino cum libro VIII, $ 2, commune quiddam aut persimile docti interpretes agnoverunt, illum nempe philosophicum et quasi metaphysicum colorem orationis utrique carmini ins- persum, ut in Procemio syllogismi mere dialectici speciem, 39, 8qq., et libro VIII digressiones de homine, tanquam viva Dei imagine, 378, sq.; 4o2, sq.; de substantia a Deo Patre accepta, forma autem a Filio, VIII, ibid. et passim : : quo etiam pertinent crebra nimis libro eodem recurrentia imaginis et forme et semel idee vocabula : que omnia nimis docta viderentur, nisi constaret talibus studiis innutritas fuisse Therapeutarum men- tes : « Dant operam, inquit, philosophie per manus accepta a majoribus, scrutando ejus allegorias. » Nota hanc presertim ul- timam vocem, cui bis et ter insistit Philo, laudans praecipue in illis hominibus allegoriarum studium, nec mirum, summus ipse talium figurarum admirator et pro sua parte sectator. ΑἹ si at- tendas , omnia fere que libro VIII de passione Christi tradun- tur, 290, sqq. per allegorias explicantur, easque (fatendum enim) tam contortas atque violentas, ut Philonem ipsum, si Christianus fuisset, aut Origenem , nisi multo posterior, ita locuturum fuisse credas. Sed aliquid magis etiam therapeuti- cum in hoc ipeo libro notare est, preceptum nempe ceteris tum Christianis incognitum abstinentiz carnis, 403 : Huic tu pone volens puram sine sanguine mensam,
quod preceptum Therapeutis solemne fuisse docet Philo, ac vel ipsis diebus festis observatum : « Mensa pura est a cruentis dapibus. » Philonem juvat hic non modo sententia , sed ipsis pene verbis cum Sibylla consentientem reperire.
FII. De carminibus Sibyllinis 4ntoninorum tempore scriptis, Ill, 83, V, et VIII, S 1.
A primo saeculo desinente vel secundo incipiente trans- eundum statim ad secundum plusquam dimidium, id est, ad
AD SIBYLLINA. XXIX
Antoninorum tempora, quibus ostendi ego, nec conjectando tan- tum, sed multis in eam rem allatis argumentis indiciisque, si- mul vel pene simul tria carmina esse scripta : τ᾽ partem mediam hbro ΠΙ|Ι interpolatam; 2? librum V integrum; 3? libri VIII partem primam. Hos tres fetus esse monstravi auctoris uhius sub Antonino Pio viventis, patria vel domicilio Alexandrini, ortu et professione Judai, a nostra fortasse religione transfuge, ex eaque retinentis, hoc solum, vestigia quedam apocalypticee lectionis. Qua quia mihi videor ad liquidum perduxisse, non iterum aggrediar, remisso lectore quum ad Excursum V edi- tionis mee prioris, cap. 6, sqq., tum ad hujus ipsius voluminis Prefationem, que attente relegatur, oro.
FII. De Sibyllinorum carminum conditione aute et statim post 4ntoninos.
Letor nostre religionis gratia, quod post primeva Sibyl- ling artis experimenta a Therapeuts profecta, deinde per unum et amplius seculum, ad Antoninos et Septimium usque Seve- ruin, nemo Christianus eamdem pseudo-prophetie viam inces- serit, sive therapeutica Musa sine heredibus exstincta fuerat, sive ab ista propagande fidei ratione sponte abstinuerat chris- tiana simplicitas. Sed vel ea simplicitas credulitati aditum pa- raverat. Supra enim mirati sumus ex antiquissimis Patribus Justinum, singulari, quamvis sibi non insueto, sagacitatis criticae defectu, veterem et valde antiquam vocare Sibyllam, cujus carmina ne uno quidem ante se scripta seculo facile agnoscere potuisset. Ápertius non viderunt Clemens Romanus, et auctor, quisquis fuit, Constitutionum Apostolicarum, et Athenagoras, et Theophilus, aliique prope suppares, qui testimoniis Sibyl- linis opera sua complere solent, uti citatis ipsorum locis in utraque editione mea: palam fit. Sed quod magis obstupescas, Clemens Alexandrinus, inter Christianos evi sui doctissimus, Sibyllinis non minus tribuit quam ceteri ; atque ex ipso libro V, Alexandrie sub Antoninis scripto, degens ipse in eadem urbe neque multis annis posterior, versus octo integros locis quatuor affert velut antiquos et genuinos . quasi non ejusdem libri primores 111 versus, seriem continuam exhibentes principum Romanorum a Julio Cesare usque ad tres Ántoninos, etiam
XXX INTRODUCTIO
caeco lucem afferre potuissent! De Antoninis ac de Nerone Antichristo post ipsos venturo, omnia que per totum illum librum canuntur falsa et falsi manifesta, necesse est vel non satis attente legerit Clemens, vel, ut arcana et mysteriis involuta, futuris interpretibus reservaverit. Notandum tamen est gravis- simos viros Ireneum et Origenem a citandis Sibyllinis prorsus abstinuisse, et sic alios videlicet, sed paucos. Itaque Celsus so- phista, minus suis scriptis quam ipsorum refutatione notus, quum Lucianea dicacitate (amicus quippe Luciani) Christianos apud Origenem V, ὃ 61, Sibyllistas vocitaret, si. nimiam ipso- rum erga Sibyllina fidem taxare voluit, non multum a vero aberravit : sin ut mendaces et mendaciorum confictores uni- versos insimulavit, inique cum iis egit, qui hactenus a fingendis hujusce modi commentis, preter unum forte Therapeutam pos- teris ignotum, abstinuerant. Crimen illud sibyllizandi Judeo- rum magis quam Christianorum facere Celsus debuerat.
IX. De libris V] et FII.
Αἱ ecce nec multo post Antoninos, nempe sub Alexandro Severo, seculo III nondum inclinato, Sibyllista demum prodit aliquis non dubie neque dissimulate Christianus. Is duobus car- minibus innotuit, uno brevissimo, neque vaticinii instar (nihil ibi quippe de rebus futuris), sed hymni potius in Christi lau- dem compositi : altero verius magisque proprie Sibyllino; nam et formam affectat fatidicam et materiam nostris omnibus com- munem vatibus, urbium nempe et nationum calamitates a pre- senti tempore usque ad mundi finem. Diversa carminis utriusque forma; unum tamen facimus auctorem, quod et theologice doctrine convenientia et rerum vocumque similitudo confirmat. Christianus, eüam ubi non orthodoxus, aperte est : nam de di- vinitate atque eternitate Filii ante res omnes creatas, VI, 2, sqq. ; VIII, 32 : item de humana natura ab eo assumpta, VI, 22; VII, 24, 53, 66, divinaque simul permanente etiam post mor- tem in cruce consummatam, VI, 26, 28, tam disertus est tam- que expressus ut nemo magis inter catholicos vel fidei sue ad- dicussimos. Sed idem de divina natura per Spiritum sanctum Christo, ut ipse vult, infusa baptismi demum Joannei tempore, ita discrepantem a nostra theologiam exponit ut hereseos cri-
"
AD SIBYLLINA. XXXI
men effugere non possit : minus etiam schismatis : nam ritus novos planeque Ecclesie ignotos introducit, VII, 75, sqq.; Ecclesiam Judeo-Christianam, licet in multis, ut opinor, ab ipsa discedens, solam agnoscit, et orthodoxos, velut antiquam mutantes doctrinam, a Sanctorum corpore separat, VII, 132, sqq. De legitimo clero verba sunt ejus latine versa :
Hos vero graviora manent, qui fenore turpi
Improba vaticinantur, et augent tempus acerbum;
᾿ Induti qui pelle ovium, se nomine falso
Hebryeos jactant, alio de sanguine creti ;
Verba dare inprimis gnari et mala ponere lucro;
Qui mores vertent hominum, sed fallere justos.
Non poterunt, vera Numen pietate colentes. Hzc heterodoxus homo. Quee vero in fine libri turpia atque infanda de se confitentem inducit Sibyllam, nescio unde peti- verit quemve ad finem huc attulerit. Nec magis scio, in /Egypto ne an in Ásia librum istum bonis malisque mixtum scripserit, quanquam id Asia potius ob pullulantes ibi sectarum insanias. Utüque si non locum, tempus certe suum indicat ipse, dum de novo Persarum imperio loquitur, VII, 4o, sqq. ac de infausta adversus eos Alexandri expeditione, VII, 45, sqq. Scripserit oportet reverso imperatore ab illa clade, necdum vita exuto, quantum ex ipsius silentio colligi potest : inter annos igitur 232 et 235.
AX. De libris I et I1, obiterque de libro III, S τ.
Utinam tam bene librorum I et II definiri posset etas! Verum illos libros, sive jam antiquitus divisos, sive primitus in unum contractos, serius constat ab ordinatore Sibylline collectionis retractatos, mutilatos, interpolationibus auctos esse, ut nus- quam fere prisca manus ab adventitia dignosci possit. Initia libri I, de fatis humani generis ante diluvium, integra videntur paucis exceptis mansisse, ab auctore primario partim e sacris Bibliis, partim ex Hesiodo desumpta : finis, jam a versu 319, de vita et passione Christi, ex octavi libr laciniis, incertum a quo, sed potissimum ab ordinatore supra dicto consutus est. Libri I[ pars prior, 1— 154, quamvis Phocylideis intertexta rhapsodiis, et unum maxime Phocylideum fragmentum habens
XXXI Ὁ INTRODUCTIO
longissimum, 56— 149, textui male insertum, vix tamen potest ab ordinatore tota esse profecta; sed plagiarii antiquioris fetus est, sicut jam olim a me demonstratum, rursus alibi nec uno loco monstrabitur. Postrema certe pars de judicio supremo unius est auctoris, qui eam e Novi Test. libris totam fere de- sumptam, ingenii poetici luminibus adornavit, Quonam autem tempore? Id nullo potest indicio satis certo colligi, nisi potis- simum tribuatur hoc carmen seculo III jam provecto propter quasdam Origenismi maculas passim inspersas, presertim 331, sqq. Epilogus vero, 341, sqq., haud dubie ab ordinatoris manu processit, sumptus ex libn VII.epilogo, attenuatis modo, qua nimia ibi Sibylle imputabantur, flagitiis.
Et nunc procedere tempus esset ad librum III, $ 1, viam. quippe parantem a libro Il ad sequentia, nisi constaret totum istud carminis fragmentum meram esse transitionem ab ordi- natore confectam presertim ex Proocmii Sibyllini , idcirco male suppressi, laciniis, ut infra magis patebit.
XI. De libri VIII partibus $3 et 4.
Pene parentheseos loco hic agendum de libri VIII partibus, $ 3 et 4, unum potius singularem efficientibus librum, quem, si liceret, quoniam partem octavi, $ 2, nonum vocari librum nu- per mihi placebat, decimum ipsum libenter appellarem, ut va- cuus in Sibyllina collectione locus impleretur. Quanquam hic Sibyllinus vix est reputandus : neque enim vaticinium , sed hymnus est, qualem fere librum sextum, breviorem licet , observavimus supra, p. xxvi. Hic pariter in laudem Dei Patris et Dei Filii. compositus, utinam integer ad nos pervenisset! Inflexe& enim post aram nostram grece poeseos monu- mentum unum prae ceteris haberemus orationis elegantia conspicuum, quod optimis illius «vi poematibus et conferri plerisque et multis praeferri posset. Scriptor ignotus; sed Op- piano, cui fortasse suppar fuit, me quidem judice, prestantior, primum styli motu qui apud Oppianum nullus est; deinde verborum delectu, non ut apud illum, propter nimiam ar- chaíismi ambitionem, obscuro sepe et duro et infeliciter labo- rioso. Nonno potius, nisi tanto prior ztate, comparari posset ac nescio an illum vincit orationis minore fastu, majore
AD SIBYLLINA. XXXIII
metri varietate. Totius. vero carminis hic est tenor. Primum laus inchoatur Dei Patris, omnium quz sunt conditoris, nutu omnia regentis et temperantis. Deinde Pater cum Filio consultat de creando homine, futuro sub Dei auspiciis rerum universarum domino. Impletis demum temporibus descendit e celo Filius ipse, et Marie Virgini, interprete Angelo, nasciturus ex ea nuntiatur. Suavis hic in suavi opere locus, quo vel solo firmari posset nostrum de auctoris arte judicium. Ita nuntiatus nas- citur divinus infans, et ex praesepio jam cielo terrisque imperans, in celo stellis addit astrum novum, in terra a pastoribus magis- que adoratur... Verum hic in textu patet ingens lacuna : omissa quippe Christi pueritia et vita et morte, transilitur statim ad religiosa morum preecepta, 481, 8644." ubi olimin editione priore statueramus initium nova partis; nunc inutile ducimus quid- quam tale novari. Quid enim si in primario scriptoris consilio statim post Christi resurrectionem condita ab eo doctrina cele- brabatur? Ita facile et recte , nisi fallor, pars hec cum priore continuari potest, et ex duabus octavi libri partibus unus fieri, uti modo dictum est, liber decimus. Hoc vero precepta reli- quo carmini respondent eximia dictionis concinnitate; et ob insignem preterea simplicitatem christiane vite christianique, quem obiter tangunt , cultus, vix possunt ad Ecclesie tempora referri seculo III recentiora, presertim si cum Lactantii simili- bus locis conferantur quos ex ultimis Divine Institutionis libris inter hujusce operis notas afferre me juvabit.
ΑἹ]. De libris XI, XII, XIII, XIV.
Doleo quod mihi non licuerit prioribus Sibyllinorum parti- bus contentum hic sistere. Sed restant ultimi quatuor libri, rebus vanissimi, verbis insulsissimi, recte in finem voluminis quasi in sentinam conjecti. Quos ante horum aliquot annorum breve spatium diligentissimi exploratoris Angeli Maii cura re- pertos, si manuscríptorum abstulisset invidia, non esset valde lugendum : patet enim qui eos confecit, prorsus imparem fuisse operi suo. Ausus est totius historie decursum a diluvio uni- verso per variarum gentium in terris dominatarum annales, perque Romanorum imperatorum, quos primis nominis cujus- que literis designat, perpetuam seriem, usque ad Odenatum
c
IXXIV INTRODUCTIO:
persequi, in cujus regnum, quasi prosperum diu mansurum, adulatoria predictione desinit cum. libro XIII. Nec dubium primitus hunc illi statutum fuisse scribendi finem. Delusus vero prepropera Odenati morte calamum depositum resumpsit libro XIV; atque ibi deficientibus historiis in. futurum se con- jecit, vanis literarum numeris vana designans nomina prin- cipum qui nunquam regnaturi erant : ridendus hoc ipso vates, magis autem contemnendus, si, quod ego reor, solo lucri studio tantum tamque vanum opus aggressus est. Judzus vel hinc posset intelligi, etiamsi non originem suam tot locis pro- deret, ac presertim libri XIV extremis rx versibus. Alexan- drinus inde etiam cognoscitur, quod turbas cruentas post Odenati mortem Alexandrie motas ita narrat ut testis et particeps interfuisse videatur. Nec origine tantum, sed etiam professione Judaeus fuit. Quanquam id nusquam aperte decla- rat, homo, ut opinor, terrestribus magis quam religiosis intentus negotiis. Immo; quod aliquis miretur, bis ad Christi natales, Augusti tempus designans, alludit, XIT, 3o, sqq. et 232, sqq. Mirum, inquam, nisi jam simile quiddam in auctore Judeo . libri quinti observassemus, ubi causam hujus rei dedimus, pro- miscua nimis "inter duas unius gentis familias opinionum com- mercia, multis sepe ab altera professione ad alteram commean- tibus. In fine tamen minus obscure ad sua castra redit, dum eteknam suis felicitatem cum universa terrarum dominatione, omissa tamen Messi: mentione, promittit, Cum sanctis patribus producto in secula regno.
XIII. Sibylline poeseos a tertii seculi fine conditio.
Novissimi vatis impudentia satis ostendit quousque deciderit ante tertii steculi finem pseudo-propheticee artis conditio, quam ad ineptos auctores redacta sit, simulque quantum debuerit a doctorum existimatione dejiei. Et jam illus scculi initio notaveramus graviores quosdam et intelligentiores viros a Si- byllinis, summo tum consensu celebratissimis, citandis vel lau- dandis abstinuisse. Quanto magis posteinum fere seculum de- crevisse putes hominum fiduciam! Sed in oriente potius quam in occidente, ubi segniora ingenia et ad deserendas, quas serius acceperant, fabulas tardiora. Itaque post Clementem Alexan-
AD SIBYLLINA. ' XXI Y
drinum, nullum fere Sibylline vaticinationis fautorem Grecum reperias. Át Lactantius istorum carminum fama preoccupatus adeo manet, ut eorum testimoniis opera sua conferciat. Quo magis inducor ad credendum, qua semper mea persuasio fuit, Constantini imp. Orationem ad Sanctos que inter Eusebiana grece legitur, primum ἃ Lactantio conscriptam esse, qui suo tempore Latinorum doctissimus et alter quasi Cicero habebatur, addictus juvenibus principibus erudiendis, ideoque in aula flo- rens. Is ad componendam orationem latinam tanti rhetoris fama dignam, in concilio Niceno latine forsitan prius quam grece recitandam, electus ab imperatore fuerit; electus simul Eusebius, non minus apud Grecos quam ille apud Latinos in- genio clarus, qui specimen artis a Lactantio prolatum, non per se videlicet, sed per emptos aliquos interpretes, in grece orationis speciem converteret : quare vulgo Eusebianis operibus accensetur. Inde scatet oratio illa Sibyllinis testimoniis, quorum nullum unquam Eusebius in sua ipse scripta admisit. Ex Eusebii postea, uti credebatur, sed verius ex Lactantii fide dimanavit in vulgus apud Grecos celebrata illa acrostichis, que in Sibyl- linis exemplaribus libro VIII, unde orta est, interdum etiam libris universis prefixa legitur; queque in multis passim ob- viis graecorum codicum fragmentis sola secum et a reliquo Sibyllimo corpore separata sub Eusebii nomine proponitur. Eadem seu pars ejus maxima (versus nempe xxvii de xxxiv), a quodam divi Augustini sodale ex greco versa, latine sub simili acrostichidis forma, apud sanctum Patrem, de Civitate Dei, XVIII, cap. 23, nimis fidenter prolata est. Cujus aucto- ritate nixa, per totum medium evum in occidente regnavit, diuque in Ecclesiis hymni loco decantata est vere instar pro- phetie : hodie, etiamsi cantari, saltem laudari non desiit in Romanis euchologiis, hoc funebris nznie versu : Teste David cum Sibylla.
Id mihi cause fuit, cur fusius ac plenius quam soleo, que olim de illius acrostichidis argumento disputaveram im Excursu V, cap. 5, inter notas huic editioni subjectas ad VIII, 217, re- sumerem, ubi, si vacat, eas vide.
XXXVI INTRODUCTIO
XIPF. De Sibyllinorum carminum collectione hodierna.
Lactantius docet Sibyllinos libros suo tempore sparsos nec- dum in corpus unum compactos lectitari solitos fuisse, grzce, ut opinor, et a paucis Latinorum, quippe nondum latine versos. Ejus verba sunt : « Harum omnium Sibyllarum carmina et. fe- « runtur et habentur, praeterquam Cumze... Et sunt singula- « rum singuli libri,.... suntque confusi, nec discerni ac suum « cuique assignari potest. » Quod ille de exemplaribus apud Launos servatis, idem de vulgatis quoque inter Grecos affirmat auctor ÁAnonymee Prafationis apud nos, pag. 15, ubi « Sibyllina, inquit, oracula qua sparsa et confusa legebantur »; simulque docet isti se vito medelam afferre voluisse, dum disjecta mem- bra conatur in unum corpus redigere. En totius hodierne collectionis origo quam nemo hactenus ex illo pene ignoto Prafationis Anonyme fonte petiverat. En tibi Sibyllinorum li- brorum ordinator ipse se revelat, idemque auctor, sine dubio, interpolationum et transitionum passim textui insertarum, homo, quantum videtur, studiis addictus theologicis, ope- ram libris transcribendis (id ipse fatetur, Pref. pag. 15) navare solitus, ideoque, nisi fallor, monachus. Qui quando vixerit , ex ipsius testimoniis colligi potest. Tum nempe quum religio christiana sine «mula regnabat, et tamen mult adhuc fal- sorum Deorum cultum retinuerant (Praf. pag. ar, et "Transit. ad libr. II, pag. 49); tum quum Sibyllina volumina crebro vulgi manibus terebantur, et ob id ipsum in contemptum abire coeperant (Pref. pag. 21); tum quum Greci a Latinorum lecüone minus erant, quam plerumque fuerunt, alieni : id ipse monstrat, Lactantium ducem fere per omnia sequens, proprio- que nomine compellans (Praef. pag. 18, extr.). His ego indiciis eo jampridem adductus eram, fateorque me cunctando et me- ditando in ea opinione confirmatum, ut sexto putarem saeculo praefationem hanc esse scriptam sub Justiniano imp., simulque conditam Sibyllinorum, quam nunc habemus, collectionem. Át quo pacto conditam, prafator idem nos docebit : « Mihi, inquit, visum est oracula ista [que modo sparsa et confusa dicebantur], ad sacrarum literarum lectionem et cognitionem pertinentia, in unàm quasi seriem et compagem redigere, quo facilius a
AD SIBYLLINA. XXXVII
legentibus uno intuitu percipiantur : » simulque multa recenset qua Sibyllinis e libris colligere sibi proposuerit « ad sacrarum, ut ipse dixit, literarum cognitionem pertinentia », de Deo ac de sancta Trinitate; de incarnatione Christi, ejusque vita, pas- sione, resurrectione ; in fine, de futuro judicio justaque omnium que a viventibus gesta fuerint retributione; item de omnibus qua in Mosaicis chartis prophetarumque libris habentur, de mundi creatione et hominis formatione primum, dein ejectione e Paradiso, etc. Satis ex his patet consilium ipsi primum fuisse ut ad theologica maxime documenta Sibylline poeseos atten- deret, ex iisque corpus, quantum liceret, integrum historie sacre conficeret, Neque inepte id exegit libris I et II, nisi quod in medio libro I post diluvium universum lacunam rerum in- gentem reliquit, postea, si materia suppeteret, implendam. Immo verius materia non caruit quam in illam lacunam conji- ceret : sed habuit copiosam nimis copiaque incommodam, quippe inter sacra et profana ambiguam, atque ita sibi du- biam utro potius loco poneret. Nam dum sacris pascitur his- toris narrator quasi ecclesiasticus, aucta, ut fit, epulando fame, aliud videtur animo concepisse propositum, ut post absolutam rerum sacrarum tractationem profanas etiam aggre- deretur. Trahebat volentem opportunitas, quia partem non parvam hujus argumenti, a diluvio universo ad Cyri tempora, transactam jam tertio libro inveniebat. Itaque a secundo ad tertium, id est, a sacris rebus ad profanas, transitionem para- verat, que hodie nobis est liber III, $ 1 (plura nos alibi de illa transitione), queque consilium monstrat auctoris ampla et in- finita meditantis, in hos quippe versus desinens, 61, sq. : Nunc singula pandam Quas mala sint homines passuri, quasque per urbes.
Hc ille : qui tamen operis prolixitate magis, ut puto, quam difficultate deterritus, promissi non prestitit alteram partem, sed velut ante cursum defessus, m ipsis carceribus substitit. Transitionem vero paratam, talemque jam qualem aliquando ' emissurus erat, deserere noluit, addita ipsi, ut speciem aliquam libri et. mensuram parvi haberet voluminis, appendice minime sane opportuna, in quam fragmenta seu frusta conjecit vario- rum librorum, prius a se collecta instituti operis causa, dein
Νὰ | INTRODUCTIO protrata t ob causam relicta ; tum rursus ex rejectaneis faturis 46 sunt pericopae ibi legenda: de Rome temporibus : *58qq. et de Belia Antichristo, 63, sqq. et de vidua re- gnatura, 75, 5646. : qui omnia male inter se seu potius minime consuta, librarios ant; edi f h esse probe ce, quos et itores fefellerunt, prologum unc ideo finem mods Ro ubi vero desineret ignorantes, ejusque wi jam dictum, post y 6 palea ue em eie Ald ortum e e m, post v. 62, ab Antichristi Belie initiis. Aliud Ὁ ex hoc infelici prologo malum. Ejus enim causa pene amisimus Sibyllinum unum librum integrum, quem com- pilator, decerptis ex ipso multis versibus in sue transitionis usum, postea ut inutilem ex ipsa collectione suppresserat, pe- riturum haud dubie, sicut revera ex omnibus codd. evanuit, nisi ejus fragmenta quadam in Theophili Antiocheni operibus re- perta partem nobis eam saltem servassent, quz nunc Proc- mium est Sibyllinum. Sit hoc aliquatenus pro solatio. Sed multo plus solatii accedit, immo gratulationis, quod compilator, ab- jecta demum oneris suscepti graviore parte, abdicatoque con- dende histori* profanz consilio, reversus ad meliora, libros Sibyllnos istius propositi causa congestos, quos fortasse mi- nuta in frusta dissecturus erat, integros servaverit : hi nobis Sibyllinum corpus hodiernum constituunt, quo nisi per illum careremus. Pro quo beneficio, si quid aliunde in Sibyllam pec- cavit, venia dignus est. Ut puta, si libros nobis a se relictos or- dine minus recto disposuit , non est hoc nomine nimis acerbe criminandus. Ac fortasse ne istud quidem jure ipsi potest ex- probrari : nam si quis voluerit hinc libros I et II, illinc IV et VIII, propter allatas supra causas, seorsum a ceteris ponere, ceteros III, 8 ἃ et 4, V, VI, VII, Xl, XII, XIII, XIV, inve- niet a collectore non male dispositos. In summa gratias illi homini agere magis quam litem movere equum est.
XV. De archetype collectionis ac de codicum manus- criptorum auctoritate.
Archetypee collectionis (sic illam voco quz a nostrorum car- minum ordinatore creata est) tantam fuisse constat jam a primis temporibus auctoritatem, ut neque s&emulam ullam repe- rerit, et libros singulos. quotcumque prius cursitare per ho-
AD SIBYLLINA. XXXIX
minum manus consuerant, prorsus obliteraverit. Hujus rei argumento est quod in omnibus nunc exstantibus manuscriptis atque ideo in editis, libri omnes reperiantur eodem inter se procedentes ordine iisdemque distincti numeris. Ita quum libri quatuor ultimi, sero demum suis eruti tenebris, in lucem pro- dierunt, inventi sunt numeris inscripti palam ex antiquo ordine retentis, Xl, XII, XIII, XIV. Unum jure objici potest, non- nullis in codd., bonis quidem illis, sed paucis, agmen ducere librum qui vulgo octavus est, ac tum libros I et II in unum coalescere, quod et ipsorum titulis arguitur apud nos diligen- ter asservatis : verum id per exceptionem a librariis quibusdam introductum non alia, ut videtur, causa quam quod medio evo plus aliquid dignitaus tribui solebat octavo libro propter illam qua insignitur acrostichidem. Proprie igitur dici potest arche- typam collectionem nobis nunc ipsum esse Sibyllinum opus : idque valet non de ordine modo librorum, sed etiam de scrip- tura sive, ut vulgo loquuntur, de textu, qui eo verior habendus est quo magis ad collectoris mentem accedit.
Frustra igitur philologus eminentissimus nec sine bonore memorandus C. Lud. Struve, anno 1817, juvenis etiam tum, * fragmenta librorum Sibyllinorum, que apud Lactantium « reperiuntur, emendata, » singulari commentatione protulit. Minus quippe attenderat Sibyllinum textum talem hodie que- rendum esse qualis in veteri exstitit collectione, non qualis in singulis exemplaribus ferebatur quibus olim sancti Patres usi sunt, lectiones exhibentibus szpe inter se discrepantes, inter- dum etiam a citantübus insciis, memorie vitio, permutatag. Quanquam non negamus aliquid opis nonnunquam ex iis af- ferri posse ad scripturam vetustiorem divinandam. Codices enim, licet ab uno omnes profecti, atque in summa parum di- versi, tamen in parvis quibusdam haud raro differunt, sive con- sueta librariis vulgaribus levitate, sive nimia diligentia doctio- rum quorumdam, qui lectiones sibi suspectas emendare conati sunt nunc ad grammaticas, nunc ad theologicas rationes ; quo- rum maxime interventu plus minusve solerti factum est, ut quee nunc undecim exstant exemplaria certas quasdam in classes distingui possint, in tres vero precipue.
XL' INTRODUCTIO
XP I. De Sibyllinis codicibus manuscriptis.
Manuscriptorum prima classe continentur :
1? Codex Betuleianus, a quo fluxit editio princepsanni 1 545, tam diligenter Betuleii opera collatus typisque excusus ut, quod ipse de se testatur et ego expertus comperi, editio pro codice haberi possit. Is diu asservatus Auguste Vindelico- rum, Monacii nunc visitur in bibliotheca regia Bavarensi (apud nos literis Pr. designatus);
2? Codex Antimachi sive Vindobonensis, sepius nomine citari solitus Ántimachi possessoris olim sui, medici Ferrariensis eruditi, qui decerptas ex ipso lectiones non paucas, simul cum Anonyma Praefatione greca prius ignota, amico suo Castalioni, secundo Sibyllinorum editori, transmisit. Is nunc in bibliotheca Czesarea Vindobonensi servatur (nobis À);
35 Codex Bodleianus, seu bibliothecze Bodleianz: Oxoniensis, a me quondam in Anglia peregrinante collatus (B);
4* Godex bibliothecz Scorialensis, olim mei causa collatus beneficio amici desideratissimi, comitis Bresson, Gallici tunc in Hispania legati (S).
Secunda classe continentur :
1? Codex Florentinus in meam olim gratiam collatus a viro eximio de Furia, custode tunc Laurentiane bibliotheca, viro, quidquid contra dictum sit, eruditis officiosissimo, ipsiusque . manu totus fere mei causa transcriptus, dignus hoc honore, ce- teris enim ejusdem classis eo pretiosior quod aperte iis pre- luxit (F); |
2? Codex Regius Parisiensis, eleganter et diligenter exaratus, sed fine carens, desinens quippe in versum libri V, 105, hoc tamen solamine, quod, ut ceteri plerique hujus classis, a libro incipit octavo, tribus ergo tantum deficientibus V, VI et VII. Is ab Opsopeo primum in usum editionis 888, a me deinde colla- tus est, tertiumque a viro docto Friedliebii editoris adjutore (R);
3* Codex Leontarius seu Regius 2, priore plenior, sed minus eleganter descriptus a Leontare, librario cetera non ignoto, manum ipso suam signante et annum transcriptionis , 1475: is quoque cod. a me et ab amico Friedliebii collatus est (L). -
Tertia classe continentur :.
AD SIBYLLINA. | XLI
1* Codex Hardtianus sive Monacensis, ex Hardtii catalogo primum nosci coeptus eruditis, in bibliotheca regia Monacensi asservatus. [s papyraceus, forma compacta et exigua, scriptura non bona, exaratus est a Michaele Roseto librario Graeco Coro- nensi, annum testante 1541. Exhibet libros IV et VI integros cum octavi, αὶ 2, parte non modica, quodque precipuum ejus est munus, libros integros XI, XII, XIII, XIV, collatus a me quondam et a viro doctissimo Friedliebio (H);
2? Codex Mediolanensis seu bibliothece Ambrosianee, publi- catus primum ab Angelo Maio, Mediolani 1817, includens vero duntaxat librum XIV, cum libro VI brevissimo et libn VIII, $ 2, aliqua parte (M);
J^ et 4*. Codices Vaticani duo, ita inter se similes ut aperte alterum ex altero descriptum fuisse necesse sit, ambo conti- nentes libros quatuor ultimos, XI—XIV, ab Angelo Maio re- perti et editi anno 1828 (V, τ et V, 2).
Hi sunt undecim codices majores, soli ferein numero habendi. Nam fragmenta quedam Sibyllina manuscripta, que passim inter bibliothecarum quisquilias inveniuntur, brevia illa quidem et parvee frugis, etsi suis locis, ubi quid proprii habebant, mi- nime neglexi, consulto tamen hic pretermittenda duco. Majores codices, seu tres potius quas eorum distinxi classes, ut cogna- tione proximas, ita forma consimiles esse dixi; ubi differunt, factum hoc sepius retractantium vitio sive interdum me- rito. Utique, si ad solam textus integritatem respiciatur, po- tiores habendz sunt, non que castigatiores, sed qua minus re- tractate. Quo nomine pretiosissimam estimari oporteret ter- tiam codicum classem. Quum enim mendis scateat innumeris, quorum plurima librariis manifesto sunt imputanda, insunt quoque multa que non potuerunt nisi ab antiquiore collectionis hujus exemplari originem ducere. Preterea in rebus theologi- cis errores plures vel graviores retinuit (pudet hoc quoque laudi vertere) quam alia exemplaria, ubi seu correcti sive at- tenuati lectorem fallunt. Num igitur necessario tertie classis lectiones ubique ceteris preeferendee sunt? Minime, quia inde textus efficeretur tam vitiosus ut nequaquam ferri posset. Preterea retractantes ipsi! potuerunt interdum melioribus uti codicibus; vel ut erent homines non inepti, suis interdum
XLI INTRODUCTIO
conjecturis melius ducti quam litere scripte religione, propius ad verum, id est, ad primarii collectoris mentem, accedere. Hic igitur, ut in re quacumque litigiosa, judicio opus est ad eligendum quod optimum, qui editoris honor est in tali re pene unicus. Ego utique, quoties lis ageretur inter duas lec- tiones eque probabiles, profiteor me libentius semper ad illam fccessisse quz tertie classis testimonio firmaretur.
Ceterum qui de hoe toto codicum Sibyllinorum argumento plura quessierit, adeat editionis nostrae prioris admonitionem et curas posteriores ejusdem secunde parti subnexas. Nunc tempus est ad libros editos, ex üs codicibus ortos, accedere.
XVII. De Sibyllinorum editionibus.
Primam seu Principem editionem in publicum emisit Basilee, 1545, in-8 min., totam grecam cum latinis in fine annotatio- nibus pauculis, Xystus Betuleius (Sizt. Birken), qui Auguste Vin- delicorum bonas literas docebat, sumptam, ut supra dictum, ex codice tunc Áugustano, diligentissime a se transcripto. Quas addidit annotationes, breves sunt et parvi momenti, plereque tamen recte et viam ad ulteriora pandentes.
Secunda, latina tantum, id est, prioris versionem duntaxat exhibens sine greco textu latinam metricam, in eadem urbe prolata est anno statim insequente .1546, in-8 min., a viro erudito et ingenioso Castalione (Seóast. Cháteillon), bonarum artium Geneva primum, dein Basile: professore : cujus versio, quanquam a me non semel retractata et forsan aliis post me retractanda, fundamentum tamen est eritque omnium que secutze sunt vel sequentur.
Tertia, que simul secunda greca simulque secunda latina, item ab eodem Castalione procurata est Basilee, 1555, in-8 min.: in qua doctus editor versionem suam latinam passim, etsi raro, retractavit; textum vero grecum emendavit sepe feliciter, tam suis conjecturis quam lectionibus e codice ma- nuscripto, nunc Vindobonensi (A), secum ab amico suo Anti- macho benigne, uti dictum est, communicatis. Prefationem quoque grzcam ex eodem manuscripto primus, ut alias dictum, edidit, quam ab Ántimacho missam sibi, ut erat in codice, ano-
΄ “Ἢ
AD SIBYLLINA. XLIII
nymam, mittentis fetum esse putavit, errore apud posteriores editores usque ad nos permansuro.
Quarta, Parisiis, 1599, in-8, editorem habuit Joannem Op- sopeum sive Obsopeum (J. Koch), ortum ex urbe Bretten in Palatinatu, magnam vero vitz partem Lutetie et Heidel- bergae commoratum, medicum et philologum, hoc tamen po- tius nomine inter eruditos evi sui notum. Is in recensenda Sibyllinorum editione duobus codicibus manuscriptis adjutus est, uno Regio Parisiensi (qui nobis supra R, altero integro Pithoano, post Pitho1 mortem divendito, ut videtur, et nunc alicubi latitante, nisi ipse est Leontarius a nobis supra descrip- tus (L). Volumen hoe, praeter nonnulla prolegomena , textum grecum exhibet passim ab Opsopoo emendatum; versionem latinam metricam Castalionis, raro, si usquam, retractatam; notas in fine breves, sed minime contemnendas. Digna igitur editio que diu precipua habita sit ac pane sola. Addit pre- tium, quo nostram carere fatemur, volumen alterum huic ad- jungi saepiusque cum ipsa religari solitum, oraeula continens gentilium deorum ex historicis aliisque profanis scriptoribus ab Opsopo collecta diligenti, ut par erat, cura, magis tamen diligenti quam utili : nam que continet omnia melius ex ipsis auctoribus quaerenda sunt, apud quos solos idoneum possunt habere commentarium; praterea, si quis hodie laborem eum- dem susceperit, crescente in dies materia, nusquam operis finem inventurus sit.
Quinta, Ámstelodami, 1687-88, tomis duobus in-4 condita est a Servatio Galleo (Servais Galle), quod ad textum graecum et lanam versionem spectat, nihil fere ab Opsopoeana differens nisi pluribus mendis typographicis; aucta vero, quum sub ipso textu, tum in Excursibus secundi (seu verius prioris) voluminis, notarum immensa congerie ex ignobilibus plerumque theolo- gastris excerptarum parumque ad rem pertinentium, vel edi- toris eruditionem magis quam criticum acumen testantium.
Sextam post longum intervallum ipse protuli, voluminibus duobus, quorum prius in duas partes divisum, Parisiis, anuis 1841, 1853, 1856, in-8. Qua in editione, ne quid mihi nimium indulgeam, textum Sibyllinum totum paue refeci ex codicibus vel primum vel rursus opera mea collatis (A. R. L. B. S. H.):
XLIV INTRODUCTIO
quos paucos adire vel ipse vel per amicos non potui (Pr. M. V, 1. V, 2), scriptura ad principes editiones accurate recensita, feci ut nemo desiderare posset. Addidi Castalionis versionem metricam multis locis emendatam, et ubi opus fuit, presertim quatuor ultimis libris integris, suppletam. Sub textu et in textus fine notas adjeci partim criticas, partim exegeticas. Secundum volumen totum implent Excursus septem, in quibus, quam ple- nissime licuit, disserui : I. de Sibyllis in genere ac precipue de profanis Sibyllis, quas ibi omnes ordine novo recensui; II. de Sibyllinis apud Grecos gentiles oraculis, Erythrzis videlicet aliisque, quorum omnium fragmenta in appendicem contuli ; III. de Sibyllinis apud Romanos oraculis, Cumanis vulgo dictis, quorum historiam totam detexui, et fragmenta, qua supersunt, ex Phlegontis aliorumque fide, appendicis loco rursus edidi; IV. de Sibyllinis apud Judzos et Christianos carminibus, que judaica ante et post nostram eram, christiana vero primis erae nostre seculis circumferri cceperunt, cum appendice de ipso- rum fatis per totum medium evum; V. de Sibyllinis libris hodiernis, quales vulgatis edd. exhibentur; VI. de materia Sibyllinorum historica, geographica, ac precipue dogmatica; VII. de grecitate et metrica Sibyllina. Accesserunt rerum et verborum indices copiosissimi, multoque ampliores quam quem ad hujus secunde editionis institutum sufficere putavi. Volumen ultimum totumque opus claudit Bibliographie Sibyllins expo- sitio pro meis viribus, quales tunc erant, diligens et plena. Septimam editionem publici juris fecit, Lipsie, 1855, in-8, Josephus-Henricus Friedlieb, vir doctus et impiger, presertim iu recognoscendis librorum scriptorum editorumque lectionibus pertinacissimus explorator, qui editione mea, tunc intra libros octo primores consistente, non tantum fortasse quantum jure poterat usus est, idque, uti reor gratulorque, honesto erga me officio; quatuor vero ultimos libros nondum ante ipsum edi- tos, eodem, quo ego, tempore Monacii Davarorum conferebat ipse , collatosque me prior edidit. Idem ad textum grecum versionem adjecit germanicam numeris astrictam, de cujus in- dole poetica non meum est cognoscere. Variantes lectiones summa cura collegit et in operis finem, nimis licet incom- mode, rejecit. Notas de suo nullas protulit; sed initio volu-
AD SIBYLLINA. XLV
minis Introductionem quum rerum pondere, tum etiam orationis forma eximiam. Quibus meritis editionem adornavit singulari commendatione dignam; digniorem quoque , nisi superstitione manuscriptze lectionis et nescio quo rei metrice grece fastidio textum reliquisset manifestissimis mendis inquinatissimum.
Tentamen editionis nove, hactenus librum primum non excedentis, necdum subsidiis ullis instructe, que a doctissimo Ric. Volkmann, viro jam antea de Sibyllis bene merito, pro- lata seu praemissa est Sedini (Stettin), 1854, 4^, invitus, donec magis integrum prodierit, praetermittere cogor.
Octava nunc per me prodit editio, quam volui, priore mea breviorem, non ideo lectoribus minus commodam neque doctis prorsus offerre inutilem. Quid in hac mihi proposuerim, initio Prefationis huic volumini sffix& monui. Promissa quomodo prestiterim, ceteris judicandum permitto, Id unum testari audeo, nihil me pro viribus meis neglexisse quo ad illustra- dam rem Sibyllinam aliquid lucis afferri posset. |
XV III. Conclusio.
Ne vero tot undique comparata subsidia frustra sint, moneo rursus atque enixe suadeo quod jam sepe suasi, ut Sibyllinos libros si quis intus perspicere meditetur, non indifferenter, ut in editis collocatos invenerit, aut temere, ut obvium quemque habuerit, sed eo legat ordine quem semper proposui neque unquam satis proponam , nempe pro ipsorum atate, quam vel ex hac ipsa Introductione facile, qui voluerit, discet. Sic enim antiquiora facem recentioribus preferent; interpolata sensum nonnunquam genuinis reddent ab ipsis olim acceptum ; locorum obscuriorum tenebre mutuis, tanquam ex opaca nube, fulgoribus interlucebunt. Dabitur etiam diversarum opinionum atque sectarum origines plenius cognoscere, dum ipse per derivatos invicem canales deducentur a judaíismo ad christia- nismum, a primeve doctriuz christianz puritate ad hzreti- cas seu schismaticas aberrationes. Ita atque hac mente dis- tributa nostra carmina non modo cognitu utiliora, sed etiam lectu jucundiora evadent: cujus utriusque emolumenti causa lectionis ordinem illum ipsum ant vix mutatum, quem olim in Excursu meo V, cap. 18, proposui, rursus exponam.
XLVI . | ORDO LEGENDI SIBYLLINA.
1 Ante omnia legere oportebit libri III partes genuinas, $ 2 et 4, carminum nostrorum antiquissimas, mere illas quidem judaicas, siquidem scriptas, ut supra dictum, a Judo Alexan- drino, Ptolemai Philometoris temporibus, anno fere ante Christ. 168;
2? Librum deinde IV, maximum hunc natu Sibyllinorum christianorum, scriptum ab Alexandrino semi-judaizante et fortasse Therapeuta, primo post cram nostram seculo ver- gente, sub Tito imperatore vel Domitiani iniüis, anno 79 vel sqq. ;
39 Procemium Sibyllinum, plane itidem christianum, scrip- tum pariter Alexandrie, sub idem tempus, et fortasse ab eodem qui libri IV auctor fuit vel ex eadem schola profecto ;
45 Librum VIII, $ 2, cum duobus prioribus carminibus ejusdem, ut videtur, originis therapeuticz;
5? Librum III, $ 3, seu partem mediam libri III, duabus utrinque proximis interpolatam, multumque ab iis quum setate, tum etiam tenore diversam : non enim Ptolemzais, sed Romanis imperatoribus supparem ; nec tamen ad christiane religionis incunabula pertinentem, scriptam quippe a Judeo sub An- toninis vivente, quantum colligere dabitur e libro V, iisdem temporibus et ab eodem videlicet auctore scripto;
6* Librum V, pariter, quod ipse nobis revelat, Antoninorum et quidem Antonini Pii temporibus editum, ab. Alexandrino mere Judaeo, etsi non prorsus literis nostris alieno, passim quippe ad Apocalypsim respiciente, ut merito suspicari liceat transfugam nostris e castris catechumenum ;
7" Librum VIII, $ 1, eadem origine profectum qua duo priora carmina, eodemque tempore vel paucos post annos, pa- riter certe sub Antonino Pio;
8* et 95 Libros VI et VII, etate paulo quam tria prius dicta carmina recentiores, neque illos certe judaicos, sed a Chris- uano conditos ultra modum judaizante, unde, sicut in multis orthodoxo, ita in quibusdam hzretico, in pluribus schismatico, scribente sub Alexandro Severo circa annum 234;
105 Libros I et Il, christianos et prater unam vel alteram
ORDO LEGENDI. XLVII
Origenismi maculam, qua videtur seculum prodi tertium, or- thodoxos; sed ztati non satis certe ascribendos, cauteque. legendos, ut qui retractati, mutilati, amplificati fuerint a com- pilatore Sibyllinz collectionis ;
11* Libri VIII partes duas extremas, $3 et 4 (nisi potius ambas in unam contrahendas),. optimas illas quidem, scriptas- que, ut videtur, seculo III vel medio vel jam vergente; a prio- ribus igitur carminibus tempore non longe remotas, fors et an- Leriores, sed a me huc usque dilatas, quia vix Sibyllinee ha- bendz sunt, hymno scilicet, ut supra notatum, quam vatici- nio similiores ;
r2* Libros XI-XIV, ultimos natu ultimosque repertos et editos, nec ordine tantum, sed etiam ingenio extremos, omnium quippe deterrimos, scriptos a Judeo Alexandrino sub Odenati tempora circa annum 267;
13* Prefationem Ánonymam, serius multo quam priora carmina ac sexto demum seculo, sub Justiniano imp., scriptam ab aliquo, ut videtur, monacho, qui se Sibyllini corporis ho- dierni conditorem profitetur, quique transitionum passim inter- jectarum ac totius libri III, 8 1, auctor habendus est: ergo minime Sibyllinam illam quidem, et si ad priora conferatur, subrecentem , nec tamen negligendam, quia melius ex ipsa quam aliunde noscitur totum hujus collectionis institutum.
XPHZMOI
ZIBYAAIAKOI.
ORACULA
SIBYLLINA.
ΧΡΗΣΜΟῚ ΣΙΒΥΛΛΙΑΚΟΙ͂.
IIPOOIMION
EK ΤΩΝ TOY ΘΕΟΦΙΛΟΥ͂ ΠΡῸΣ AYTOAYKON.
* Li
ἄνθρωποι θνητοὶ xai σάρκινοι, οὐδὲν ἐόντες,
Πῶς ταχέως ὑψοῦσθε, βίου τέλος οὐκ ἐσορῶντες ; Οὐ τρέμετ᾽, οὐδὲ φοδεῖσθε Θεὸν, τὸν ἐπίσχοπον ὑμῶν, Tcov γνώστην, παν[ἐπ]όπτην, μάρτυρα πάντων,
. ὅ Παντοτρόφον χτίστην, ὅστις γλυχὺ Πνεῦμ᾽ ἐν ἅπασι Κάτθετο, χἠγητῆρα βροτῶν πάντων ἐποίησεν. Εἷς Θεὸς, ὃς μόνος ἄρχει, ὑπερμεγέθης, ἀγένητος,
Anc. Exhortatio ad gentiles ut a falsorum deorum cultu ad unum verum Deum convertantur. Hoc Procmium, sic quidem apud recentiores inscribi solitum,
TiTULUS hoc loco nullus antiquus est, quia, ut diximus, non carmen aliquod integrum profertur, sed fragmentum e Theophili detractum operibus atque ipsum tribus constans segmentis. Neque alio jure Procmium inscribitur quam quod Theophilus ait lectum suo tempore fuisse in principio Sibyllinz vaticinatio- nis, ἐν ἀρχῇ τῆς προφητείας αὐτῆς. Lac- tantius autem lib. IV, cap. 6 : « Sibylla, « inquit, Erythrea in carminis sui prin- « cipio. » [nde colligitur confectum fuisse hoc carmen ut Sibyllinis, que tum circumferebantur, carminibus Ery- threis vulgo dictis (iisdem que nunc lib. ΠῚ, $1 et 4) prafigeretur, atque inde primum illum locum usque ad Lactantii
tempora servasse. Nec titulus modo, sed et antique scripture deest auctoritas, preter unum codicem ex quo Theophili princeps editio processit : levi tamen de- trimento, quia textus videtur ad nos per- venisse satis integer paucisque mendis maculatus. Preterea lectiones aliquas novas dederunt Ecclesiastici, scriptores, Justinus, Clemens, Lactantius, qui hinc desumpta testimonia non uno loco attu- lerunt.
1, sqq. Segmentum hujus carminis primum, 1-35, apud Theophilum legitur libro lI, pag. 375, ed. Paris., cum hac transitione : Σίδυλλα δὲ ἐν “Ἕλλησι xal ἐν τοῖς ἄλλοις ἔθνεσι γενομένη προφῆξις, ἐν ἀρχῇ τῆς προφητείας αὐτῆς ὀνειδίζει
ORACULA SIBYLLINA.
PROOEMIUM
EX THEOPHILI LIBRIS AD AUTOLYCUM.
Mortales homines, sata carne et vana propago, Vosne adeo efferri, neque finem cernere vite! Non tremitis, summumque Deum (vos aspicit ille) Non formidatis ! qui novit cuncta videtque,
5 Magnus alit qui cuncta parens, atque omnibus almum Insinuat Flatum, terrestria corda regentem. Unus de celo regnat Deus : ille supremus,
e codicibus abest Sibyllinis atque ex editione principe, suppressum jam antiqui- tus ob eam quz infra dicetur causam (cfr. Arg. libri III, $ 1), repertum postea
τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος λέγουσα, "Àv- θρωποι θνητοί, x. τ. λ. Quod est latine : « Sibylla vero apud Grecos ceterasque gentes vaticiniis clara, initio prophetis sue, hominum genus increpat his ver- bis : Mortales homines, etc. »
1. Citatur « Clemente Alexandrino primushic versus, Stromat. ΠῚ, pag. 517, ed. Ox. ldem recurret imitatione mani- festa sub initium libri III, v. 8 : cujus libri sectionem primam magna ex parte desumptam esse ex hoc Procmio palam ibi agnoscemus; eaque videtur fuisse causa cur Procmium ipsum a plagiario supprimeretur : confer ibi not.
2. Recurret verbum ὑψοῦσθαι super- biendi sensuinfra, 59, εἰ lib. VIII, 419,
sicut in sanctis libris haud raro, Psalm. 87, v. 16; 180, v. 1, etc.
4. Cf. 1I, 177; partim etiam, 1, 152.
5. In fine ἅπασι primum dubitari po- test utrum ad omnes creatas res, an ad homines solos pertineat; sed versus se- quens controversiam dirimit. Átque idem fere valet quod in Sap. Salom. cap. 7, v. 28, Πνεῦμα διὰ πάντων χωροῦν πνεν μάτων, vel idem certe quod apud ipsam Sibyllam infra, 18, πᾶσι βροτοῖσι νέμων τὸ χριτήριον, juxta doctrinam Evangelii Joannis, cap. 1, v. 9. Lactantius quo- que de hominibus solis intellexit, loc. supra cit.
6. Lactantius, quod mireris, pro βρο- τῶν habet Θεόν ; qua de re vide not.
4 ΠΡΟΟΊΜΙΟΝ.
Παντοχράτωρ, ἀόρατος, ὁρῶν μόνος αὐτὸς ἅπαντα, Αὐτὸς δ᾽ οὐ βλέπεται θνητῆς ὑπὸ σαρχὸς ἁπάσης.
IO
Τίς γὰρ σὰρξ δύναται τὸν ἐπουράνιον καὶ ἀληθῇ
ὀφθαλμοῖσιν ἰδεῖν Θεὸν ἄγιδροτον, ὃς πόλον οἰκεῖ ;
ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἀκτίνων χατεναντίον ἠελίοιο
t Ἄν
ἄνθρωποι στῆναι δυνατοὶ, θνητοὶ γεζαῶτες ν᾿. ἄνδρες, ἐν ὀστήεσσι φλέδες καὶ σάρχες ἐόντες.
Αὐτὸν τὸν μόνον ὄντα σέδεσθ᾽ ἡγήτορα χόσμου,
ὃς μόνος εἰς αἰῶνα καὶ ἐξ αἰῶνος ἐτύχθη Αὐτογενὴς, ἀγένητος, ἅπαντα κρατῶν. διαπαντὸς, Πᾶσι βροτοῖσι [νέμων] τὸ χριτήριον ἐν φαΐ χοινῷ. Τῆς χαχοδουλοσύνης δὲ τὸν ἄξιον ἕξετε μισθὸν,
420
ὅττι Θεὸν προλιπόντες ἀληθινὸν ἀέναόν τε
Δοξάζειν, αὐτῷ τε θύειν ἱερὰς ἑκατόμθας, Δαίμοσι τὰς θυσίας ἐποιήσατε τοῖσιν ἐν ἀδη. Τύφῳ καὶ μανίη δὲ βαδίζετε, καὶ τρίθον ὀρθὴν Εὐθεῖαν προλιπόντες, ἀπήλθετε τὴν δι᾽ ἀκανθῶν
25
Kai σκολόπων. Τί πλανᾶσθε, βροτοί; Παύσασθε, μάταιοι,
Ῥεμθόμενοι σκοτίῃ καὶ ἀφεγγέϊ νυχτὶ μελαίνῃ,
Καὶ λίπετε σχοτίην νυχτὸς, φωτὸς δὲ λάδεσθε. Οὗτος ἰδοὺ πάντεσσι͵ σαφὴς, ἀπλάνητος ὑπάρχει. ἔλθετε, μὴ σχοτίην δὲ διώχετε xai γνόφον αἰεί -...ὄ
30
Ἠελίου γλυκυδερχὲς ἰδοὺ φάος ἔξοχα λάμπει.
Γνῶτε δὲ χατθέμενοι σοφίην ἐν στήθεσιν ὑμῶν’ Εἰς θεός ἐστι, βροχὰς, ἀνέμους, σεισμοὺς ἐπιπέμπων,
feliciter in Theophili episcopi Antiocheni libris ad Autolycum, ubi divisum in plura fragmenta legitur, ac demum Sibylline collectioni restitutum a Casta-
8. Justinus, hunc et duo sequentes proferens versus, Cohort. ad Gr. $ 16, non παντοχράτωρ habet, sed αὐτοφνής, fortasse memorie lapsu, ob αὐτογενής quod sequitur, v. 11. |
10. Hic et tres sqq. sunt apud Clem. Alex. in Protreptico, pag. 61, iterumque Stromat. V, pag. 714. Ad eumdem Si- bylle locum respexerunt Minutius Felix, $ 19; Cyrill. adv. Jul. pag. 32 ; alii. Ne- que ipsi profani ab ea sententia alieni fuerunt: testis ipse. comicus Philemon in Fragm. laudans τὸν πάνθ᾽ ὁρῶντα xaó- τὸν: οὐχ δρώμενον. Sed profanis fons
i ÀÀ.
pravipuus videtur fuisse Xenophon, Me- morab. 1V, cap. 3.
10. Ex Deuteron. cap. 5, v. 26.
17. Refert se ad h. ]. Lactantius, I, cap. 7, ita scribens : «Itaque [Deus] a « Sibylla αὐτογενής et ἀγένητος et ἀποίη- «τος nominatur. » Sed ἀποίητος neque hic neque usquam in Sibyllinis hodiernis legitur : unde suspicabatur Ops. habuisse Lactantium in exemplari suo ἀποίητος pro διαπαντός, quod vix credimus, sed illum potius memoria lapsum esse.
18. Theophili codex, πᾶσι βροτοῖσιν ἑνὼν τὸ χριτήριον, quod mutandum fuit
PROOEMIUM. ὃ
Omnipotens, nunquam genitus, coram aspicit unus Omnia, mortali non aspectabilis ulli.
IO
Corporeo quis enim valeat contingere visu
Calestem verumque Deum, super astra sedentem, Quum nec flammantis rediantia lumina solis Sustineant oculi- mortales cernere contra
Vos, homines, venis compacta et carnibus ossa,
Hunc colite, hunc unum, qui solus regnat in orbe,
Qui solus semperque fuit, semperque futurus ; Ingenitus, de se genitus, tenet omnia semper, Humanosque regit communi in lumine sensus. Przmia sed. mentis perverse digna feretis,
20
JEterno quoniam veroque auctore relicto,
Cui decuit laudes et sanctas ferre hecatombas, Manibus infernis fecistis sacra, superbi Insanique homines : hinc longe a tramite recto Errastis per iter scopulis et sentibus horrens.
Desinite (ah ! quis vos transversos abripit error ἢ),
Desinite incassum tetras palpare tenebras,
Mortales miseri ! notisque nigrore relicto,
Arripite oblatam lucem : patet omnibus ecce, Clara, errore vacans : ne currite semper ad umbram,
30
Quum sol ecce nitens late omnia luce serenat.
Sed vos hec animis sapienter inurite vestris : Unus, qui ventos et fulgura mittit et imbres,
lione secundo editore. Utique, nisi libro IV posterius aliquantulo videretur, natu maximum baberi posset Sibyllinorum carminum christianorum cum libro VIII,
gracitatis causa, simul et veritatis: nam quod de Filio seu Verbo optime dici poterat a Sibyllista, id nonnisi insolen- ter de Patre. Et jam ante nos doctus an- notator Theophili, Paris. 1742, ita con- jecerat. Sensus idem qui supra, v. 5, et qui in Joannis Evangelio ibi cit. Hunc et sqq. versus 24, 25, 27, citat Clemens Alex. in Protrept. pag. 28.
20. Cfr. VIII, 263 et 397.
21. De cruentis sacrificiis, que ne- quaquam hic commendantur, ut pleris-
que visum, querente tantum poeta quod -
non vero potius Deo offerantur, cfr.
Exc. nostr. VI, cap. 32, et vide not.
24. Paulo aliter Theophili cod. &x- ἤλθετε, καὶ Ov &xavOov xal σχολόπων ἐπλανᾶσθε - βροτοὶ, παύσασθε μάτ. Sed Clemens ut nos.
26. Deest hic versus apud Clem.
21. Clem. καλλίπετε.
28. Hunc quoque citat cum septem sqq. Clemens in Protrept. pag. 66, eum- demque rursus, sed solum, Strom. V, pag. 718, utrobique legens, οὗτος ἰδὲ πάντ’ ἔστι σαφής.
29. Clem. ζόφον, et alibi ψόφον.
32. Clem. σεισμούς τ᾽ imm.
6 IIPOOIMION.
ἀστεροπὰς, λιμοὺς, λοιμοὺς, καὶ κήδεα λυγρὰ, Καὶ νιφετοὺς, χρύσταλλα. Τί δὴ καθ᾽ iv ἐξαγορεύω ;
35
Οὐρανοῦ ἡγεῖται, γαίης χρατεῖ, αὐτὸς ὑπάρχει.
Ei δὲ θεοὶ γεννῶσι καὶ ἀθάνατοί γε μένουσι, Πλείονες ἀνθρώπων γεγενημένοι οἱ θεοὶ ἦσαν, Οὐδὲ τόπος στῆναι θνητοῖς οὐχ ἄν ποθ᾽ ὑπῆρξεν.
Εἰ δὲ γενητὸν ὅλως καὶ φθείρεται, οὐ δύνατ᾽ ἀνδρὸς
4o
Éx μηρῶν μήτρας τε θεὸς τετυπωμένος εἶναι.
ἀλλὰ Θεὸς μόνος εἷς πανυπέρτατος, ὃς πεποίηχεν Οὐρανὸν, ἠέλιόν τε, καὶ ἀστέρας, ἠδὲ σελήνην, Καρποφόρον γαῖάν τε, καὶ ὕδατος οἴδματα πόντου, Οὔρεά θ᾽ ὑψήεντα, καὶ ἀέναα χεύματα πηγῶν "
45
Τῶν τ᾽ ἐνύδρων πάλι γεννᾷ ἀνήριθμον πολὺ πλῆθος,
Ἑιρπετὰ δὲ γαίης χινούμενα ψυχοτροφεῖ τε, Ποικίλα τε πτηνῶν λιγυρόθροα, τραυλίζοντα, Ξουθὰ, λιγυπτερόφωνα, ταράσσοντ᾽ ἀέρα ταρσοῖς᾿ Ey δὲ νάπαις ὁρέων ἀγρίαν γένναν θέτο θηρῶν "
5o
Ἡμῖν τε κτήνη ὑπέταξεν πάντα βροτοῖσιν,
Πάντων θ᾽ ἡγητῆρα κατέστησεν θεότευχτον,
ἀνδρὶ δ᾽ ὑπέταξεν παμποίχιλα, κοὐ χαταληπτά. Τίς γὰρ σὰρξ δύναται θνητῶν γνῶναι τάδ᾽ ἅπαντα ; ἀλλ᾽ αὐτὸς μόνος οἶδεν ὁ ποιήσας τάδ᾽ ἀπ᾽ ἀρχῆς,
55
ἄφθαρτος χτίστης, αἰώνιος, αἰθέρα ναίων,
Τοῖς ἀγαθοῖς ἀγαθὸν προφέρων πολὺ πλείονα μισθὸν,
ς 2, ipsi cosvo ac fortasse cognato : hec enim tria carmina ab antiquissimis Ec- clesie patribus, inprimis Justino, laudata reperiuntur. Scriptum est autem hoc
83. Διμοὺς, λοιμούς, creberrime re- petitum in Sibyllinis reperias, cujus pa- ronymis; exemplum antiquissimum idem- que notissimum dat Thucydides, lib. II, αὶ 54, nobis non alias postea notandum.
35. Rectum est in fine versus αὐτὸς ὑπάρχει, ex Psalmo 101, v. 28, ubi est: Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, x. τ. X. Id nos olim, Turnebi fidem secuti, in ᾿Αἴδος ἄρχει mutatum volueramus frustra.
36, sqq. Fragmentum hoc trium ver- suum non ex eodem Theophili loco, sed
ex libro eodem , pag. 348, huc intuli- mus ob continuum argumenti tractum. Est enim, si cum sequentibus confera- tur, tanquam pars syllogismi; certe eum- dem refert philosophicum colorem.
39, sqq. Rursus hec e Theophili li- bro Il, pag. 376, ubi post primum fragmentum supra lectum statim pro- deunt his tantum interjectis : Kal πρὸς τοῦς γεννητοὺς λεγομένους ἔφη, Εἰ δὲ Θεοὶ γεννῶσι, x. τ. λ. Ceterum hujus versus ultima pars, οὐ δύνατ᾽ ἀνδρός,
PROOEMIUM. 1
Est Deus : ille famem, pestem, tristesque dolores, Et glaciem atque nives fundit. Quid plura recordor?
Imperat ille polo, terris idem imperat : ipse est.
e. ? e. e. 8
51 prolem generare immortalesque daretur Esse Deos, numero plures mortalibus irent, Nec standi locus aut spatium terrestribus esset.
. e e e. e e e. e 8 4 Φ ΓῚ 4
Si, genitum est quodcumque, perit, nequit esse creatus
40
Femineo Deus ex utero sexuque virili.
Sed Deus est unus, solus Deus atque supremus, Qui celum, solem, stellas, lunamque creavit, Frugiferam terram, pontique tumentia terga, Excelsos montes, fontesque perenne fluentes;
45
Et nantum sub aquis genus innumerabile profert,
Serpentumque solo reptantia corpora nutrit, Et pictas volucres, arguta voce canoras, Vibratis leviter quatientes zthera pennis; Imposuitque genus silvis agreste ferarum,
50
Et pecudum prolem nobis servire coegit,
Preefecitque hominem cunctis, divinitus ortum, Innumeris variisque licet nec mente tenendis. Nam quis carne satus poterit cognoscere cuncta ?
Ipse sed hzc solus, qui condidit omnia, novit,
55 Fine carens, eternus, habens super cethera sedem ; Ultro qui majora bonis bona reddit, et idem
Proemium seculo post seram nostram primo, nisi fallimur, desinente, vel sub. se- cundi initia, ἃ Christiano judaizante Alexandrino. Origmem christianam demons-
cum sequenti versu legitur etiam apud Lact. I, cap. 8.
41. Hic quoque et duo sqq. citantur a Lactantio, I, cap. 6, unde desumptos eos reperiemus ab auctore Prefationis anonymee infra legende, pag. 20.
44. Melius, III, 477, ἄγρια κύματα.
46. Theophili cod. ψυχροτρόφεϊ ^£, unde alii adjective ψυχροτραφῆ τε. Hic vero ἑρπετά non sunt reptilia frigi - dis locis degentia, sed animalia qualibe terrestria, ut ssepe apud poetas et in-
fra, 66. Cf. etiam lib. V. 499, ψυχοτρό- φον γενετῆρα. Vacat τε in fine, sed Sibyl- lino mendo. Lectionem ψνχοτροφεῖται, media pro activa forma, quam dedimus olim, nunc deserimus.
41. In Theophili cod. atque in omni- bus edd. χτηνῶν 9 nos corr.
55. Lact. hunc et duo sqq. versus ci- tat de Ira Dei, c. 22, legens ipse quo- que cum Theophilo αἰθέρα ναίων, non αἰθέρι, quod magis grece seu magis ho- merice legitur, ll, 27.
60
65
70
75
80
trant
«
ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ.
Τοῖς δὲ χαχοῖς ἀδίχοις τε χόλον xai θυμὸν ἐγείρων, Καὶ πόλεμον, xai λοιμὸν, ἰδ᾽ ἄλγεα δαχρυόεντα. ἄνθρωποι, τί μάτην ὑψούμενοι ἐκριζοῦσθε ; Αἰσχύνϑητε γαλᾶς χαὶ χνώδαλα θειοποιοῦντες.
Οὐ μανίη καὶ λύσσα φρενῶν [αἴσθησιν ἀφαιρεῖ],
Εἰ λοπάδας χλέπτουσι θεοὶ, συλοῦσι δὲ χύτρας; ; ἀντὶ δὲ χρυσήεντα πόλον κατὰ πίονα ναίειν, Σητόδρωτα δέδορχε, πυχναῖς δ᾽ ἀράχναις δεδίασται ; Προσχυνέοντες ὄφεις, χύνας, αἰλούρους, ἀνόητοι, Καὶ πετεηνὰ σέθεσθε, χαὶ ἑρπετὰ θηρία γαίης,
Καὶ λίθινα ξόανα, xal ἀγάλματα χειροποίητα,
Κἀν παρόδοισι λίθων συγχώματα ταῦτα σέῤδεσθε, ἄλλα τε πολλὰ μάταια, ἃ δὴ χ᾽ αἰσχρὸν ἀγορεύειν. Εἰσὶ θεοὶ μερόπων δηλήτορες [οὗτοι] ἀδούλων,
Τῶν δὴ xdx στόματος χεῖται θανατηφόρος ἰός.
Οὗ δ᾽ ἔστι ζωή τε xe ἄφθιτον ἀέναον φῶς,
Καὶ μέλιτος [γλυχεροῦ] γλυχερώτερον ἀνδράσι χάρμα Ἐἰχπροχέει.. t6 [δεῖ] μόνῳ αὐχένα eres
Καὶ vp(6ov αἰώνεσσιν ἐν εὐσεδέεσσ᾽ ἀναχλῖν αι Ταῦτα λιπόντες ἅπαντα, δίκης μεστόν τὸ χύπελλον, Ζωρότερον, στιθαρὸν, βεδαρημένον, εὖ μάλ᾽ ἄχρητον, - ἙΕϊλχύσατ᾽ ἀφροσύνῃσι μεμηνότι πνεύματι πάντες " Κοὐ θέλετ᾽ ἐχνῆψαι, xoi σώφρονα πρὸς νόον ἐλθεῖν, Καὶ γνῶναι βασιλῆα Θεὸν, τὸν πάντ᾽ ἱφορῶντα, Τοὔνεχεν αἰθομένοιο πυρὸς σέλας ἔρχετ᾽ ἐφ᾽ ὑμᾶς" Λαμπάσι καυθήσεσθε δι᾽ αἰῶνος τὸ πανῆμαρ, Ὑεύδεσιν αἰσχυνθέντες à ἐπ᾿ εἰδώλοισιν ἀχρήστοις.
initium et finis; scholam judaicam versus presertim 5 et 6; patriam vel
sedem Agrptiam versus aliquot de animalium cultu, 59, sqq. Confer Excursum
gt.
' 88. gitur,
n ine sunt quibus magisplaceat — 61. Theophili cod. pro ultimis vocibus
habet, nullo sensu ac ne grece quidem, P Versus idem fere in Orphicis le- xal ἐστήσια φάρη, unde multi multa con- Fragm. I, v. 12, et apud Sibyll. jecerunt : nos corr.
ΠῚ, 608, et passim. 10. Theophili codex δολοήτορες, sine
59.
Ἐκχριζοῦσθε idem est quod su- sensu ob genitivum qui preecessit : nos
pra, v. 2, ὑψοῦσθε, « in altum vos ef- corr. Est enim δηλέω Sibyllinum omni- « ferri ainitis », sed vehementius et ma- no verbum, u$ ex Indicibus apparebit.
sicut fere Virgilius, Georg. Deinde in cod. deest οὗτοι : addidit Ops.
poeticum, P, segetem fingit «ab radicibus imis Ἢ Turpebi conj. « sublime expulsam ». 18. Apud Theoph. deerat γλυκεροῦ :
PROOEMIUM. 9 Injustos iraque premit pcnisque coercet, Immittens bellum, pestem, lacrimosaque fata. O homines, fastu quianam turgetis inani ?
Non pudet.in divos feles et bruta referre?
Non hzc est rabies, czceque insania mentis, Si patinis inhiant divi, furantur et ollas? Quosque habitare poli super aurea templa deceret,
Hos caries densisque infestat aranea telis?
65
Serpentes colitis, stulti, felesque, canesque,
Et volucres, et que lambunt animalia terram, Et fabricata manu simulacra, politaque saxa, Ft lapides triviis aggestos, multaque vani Preterea colitis que sunt turpissima dictu.
7o
Hzc sunt vecordis fallacia numina vulgi,
Numina, mortiferum manat quibus ore venenum. At cujus vita est, et lux zterna sine umbris,
Qui sanctorum animis potiores melle propinat Delicias, illi caput uni subdere oportet,
Cumque piis aperire sibi per szcula callem.
His vos neglectis, divini plena furoris
Pocula, poenarum calicem gravidum atque meracum Hausistis, stimulis acti dementibus omnes ;
Ebria nec sinitis resipiscere corda, neque unum
8o
Nosse Deum, qui cuncta regit, qui cuncta tuetur.
Hsec propter calidus vos opprimet ignis, et ardor Uret inexstinctus tedarum, tempus in omne Turpia deflentes vani mendacia cultus.
nostrum Y, cap. 3, et Introductionem ad Sibyllina supra lectam, et notas in hujus
fine voluminis.
addidit Ops. e conj. recte. Sic fere Plau- tus, Asinar. Ill, sc. 8: « O melle dulci « dulcior. » In fine proponebat Ops. in schedis suis mstis χρᾶμα pro χάρμα.
14. Theoph. ἐχποοχέῃ (sic, hiante ver- su), τῷ δὴ μόνῳ αὐχένα χάμπτε, et versu sequenti ἀναχλινοῖ : corr. Ops. ex parte, cetera nos. Post primam vocem suppleri vellemus χάριτος, nisi prestaret quod in latina versione secuti sumus, ἐχλεχ. τοῖς προχέει.
15. Ellipticum est αἰώνεσσι pro εἷς αἰῶνας, sicut alias apud Sibyllam, VIII, 103, 218, etc. 'AvaxXivat autem, quod nos ponere ausi sumus pro barbara lec- tione ἀνακλινοῖ, Homerico sensu est « ape- rire ».
16. Post μεστόν videtur τε sensu ca- rere : conjecerat Ops. τὸ χύπελλον.
11. Calicem ire Domini, et quidem ἄκρατον, habent non semel libri sancti, Psalm. 54, v. 7; Jerem. cap. 25, v. 15.
10
IIPOOIMION.
Οἱ δὲ Θεὸν τιμῶντες ἀληθινὸν ἀέναόν τε,
85 Ζωὴν κληρονομοῦσι, τὸν αἰῶνος χρόνον αὐτοὶ Οἰχοῦντες Παραδείσου ὁμῶς ἐριθηλέα χῆπον, Δαινύμενοι γλυχὺν ἄρτον ἀπ᾽ οὐρανοῦ ἀστερόεντος.
84. Hic et duo sqq. versus sunt apud Lact. II, cap. 18.
85. Theophili codex, κληρονομήσου- σιν, ubi Lact. recte χληρονομοῦσι, prses. pro fut. Est autem ζωὴν χληρονομεῖν forma dicendi in V. T. raro, si unquam ; in N. T. sepe usitata, Matth. cap. 19, v. 29 ; Marc. 10, v. 27, et passim: quale aliquid etiam ad v. sq. notabitur.
86. Deest ὁμῶς apud Theoph.; sed babet Lact., recte quidem ac Sibylline : recurret enim I, 101, et alibi. Παρα- Üsícou mentio ter occurrit in N. T. Luc. Evang. cap. 23; Paul. ad Cor. Il, cap. 12; Joann. Apocal. cap. 2; nus- quam autem in V. T. nisi semel in Ec- clesiastico, cap. 44, v. 16, et quidem in latina tantum versione , ut merito satis
PROOEMIUM.
14
At quibus eternus colitur Deus atque perennis,
85 Hi vitam accipient heredum jure, per omne Tempus inerrantes Paradisi mollibus hortis, Et dulcem celi panem stellantis edentes.
videatur htc vox ad recentiorem judai- cam pertinere literaturam.
87. ἌἌρτος ἀπ᾽ οὐρανοῦ hic non alius est quam manna, qui sepe in sacrislibris liac appellatione designatur, Psalm. 77, v. 24; 104, v. 40; Sap. cap. 16, v. 20; Joann. Ev. cap. 6, v. 31. Mannam au- tem a justis in Paradiso comedi ductus est dicendi modus ex Apocalypsi, cap. 2,
v. 17, ubi legitur : Τῷ νιχῶντι δώσω αὐτῷ τοῦ μάννα τοῦ χεχρυμμένονυ. Quan- quam et in schola judaica recepta fuit heec traditio, cujus frequenter meminere Talmudistme. Recurret eadem loquela apud Sibyllistas, VII, 148, et μαννοδότης dicitur Deus, lib. 16, extr., et μαννοδο- ttv apud neo-Grecos etiam eleganti in usu fuit.
XPHZMON ZIBYAAIAKON
ATIOXIIAXMATIA,
A.
Κλῦτε δέ μευ, μέροπες, βασιλεὺς αἰώνιος ἄρχει.
Β.
ὃς μόνος ἐστὶ Θεὸς, χτίστης ἀκράτητος ὑπάρχων, Αὐτὸς δ᾽ ἐστήριξε τύπον μορφῆς μερόπων τε, Αὐτὸς ἔμιξε φύσιν πάντων γενεῆς βιότοιο.
r.
ees es S. Οππόταν ἔλθῃ,
Πῦρ ἔσται σχότος dv τῇ μέσσῃ νυχτὶ μελαίνῃ.
Απα. Fragmenta huc coeunt e Lactantio sumpta, et apud ipsum quidem pro Sibyllinis exhibita, in corpore tamen, quod nunc exstat, nusquam obvia. Notan- dum in edd. vett. plura solita fuisse circumferri, quie diligentius recognita, tria remanserunt : tria, haud amplius, quum tot ejusmodi citationibus scateant Sanc- torum Patrum aliorumve corvorum opera, unde colligas Sibyllinum corpus pzne
FnRaAcn. 1. Ex Lactantio, l, cap. 6.
FnAcn. II. Ex Lactantio, II, cap. 12, nulla aut minime notanda lectionis varie- tate. Àuctor tamen anonyme priefationis infra legende, videlicet ex Lactantii exemplari suo, valde diversam ultimorum versuum lectionem attulit, μερόπων τέ αὐγὰς uite, φύσιν πάντων, x. t. λ. Sed
in Lactantianis hodiernis nihil tale in- venitur. Nec apud Sibyll. pro diversa hujus loci lectione habendus est secun- dus versus paulo aliis verbis translatus in librum lHI, 35; quia ibi retractatus ac de industria refectus, non habet au- thentice originis fidem : confer ipsum locum. Vel isto tamen indicio firmatur
ORACULORUM SIBYLLINORUM
FRAGMENTA.
I.
Discite, mortales, rex imperat unus in evum, .
II.
Qui solus Deus est pater omnipotensque creator, . Ipse hominum statuit formam, que certa maneret, - ..-. Naturamque omnem viventum miscuit ipse. ΄
ΠΙ.
νον Quum venerit ille,
Ignis erunt tenebre media in caligine noctis.
integrum ad nos pervenisse; Nunc cur ista. fragnenta post Prooemium collocave- rimus, non, ut antea moris erat, post finem ultimi libri, res ipsa monstrat : quod scilicet eorum duo prima, de unitate Dei pariter agentia, fors et inter se conti- nuanda, videantur pars olim fuisse Procmii, ibique 1 in lacuna post versum 35 se-
dem obtinuisse. Deetertio infra dicetur. -
quod supra conjiciebamus, pertinuisse olim hoc fragmentum ad Procmium Si- byllinum , unde sectio prima libri III magna ex parte desumpta prodibit. Fnac. III. Ex Lactantio, VII, c. 19. Lectio ibi non variat : quee tamen quum grece vix ferenda sit, conjecturis sollici- tari potest. Quod nisi latina interpretatio apud Lactantium constaret, crederemus
corruptum huc afferri versum ex libroSi- byllino IV, 56, ita legendum : Νὺξ ἔσται σχοτόεσσα μέσῃ ἐνὶ ἥματος ὥρῃ, « Nox « tenebrosa die medio, εἴς. » Nunc ita corrigendum putamus : Πῦρ ἔσται σχο- τόεν μέσσῃ dv νυχτὶ μελαίνῃ. Et for- san pertinuerit olim hic versus δὰ li- brum VIII, $ 1, in lacuna post 215.
ANONYMOY
IIPOAOTOZ ΕἸΣ ΤΟΥΣ ZIBYAAIAKOYZ XPHZMOYZ.
Et τὸ περὶ τὴν ἀνάγνωσιν τῶν Ἐλληνιχῶν γραφῶν ἐχπονεῖν πολλὴν τοῖς ἐχτελοῦσι τὴν ὠφέλειαν ἀπεργάζεται, ἅτε πολυμα- θεῖς τοὺς περὶ ταῦτα πονήσαντας ἐχτελέσαι δυνάμενον , πολλῷ μᾶλλον περὶ τὰς θείας γραφὰς, ἅτε περὶ Θεοῦ καὶ τῶν ὠφέλειαν ψυχικὴν προξενούντων δηλούσας, τοὺς εὖ φρονοῦντας προδήχει σχολάζειν διαπαντὸς, διπλοῦν ἐχεῖθεν τὸ χέρδος χερδαίνοντας, ἑαυτούς τε χαὶ τοὺς ἐντυγχάνοντας ὠφελεῖν δυναμένους. ἔδοξε τοίνυν διὰ ταῦτα χἀμὲ τοὺς ἐπιλεγομένους Σιδυλλιαχοὺς Χρη- σμοὺς , σποράδην εὑρισκομένους καὶ συγχεχυμένους, τὴν τούτων ἀνάγνωσιν xal ἐπίγνωσιν ἔχοντας, εἰς μίαν συνάφειαν xai ἄρμο- νίαν ἐχθέσθαι τοῦ λόγου, ὡς &v εὐσύνοπτοι τοῖς ἀναγινώσχουσιν ὄντες, τὴν ἐξ αὐτῶν ὠφέλειαν τούτοις ἐπιδραδεύσωσιν, οὐκ ὀλίγα τῶν ἀναγκαίων xai χρησίμων δηλοῦντες, χαὶ πολυτελεστέραν ἅμα xai ποιχιλωτέραν τὴν πραγματείαν ἀπεργαζόμενοι. Koi γὰρ περί τε Πατρὸς, Υἱοῦ xai ἁγίου Πνεύματος τῆς θείας καὶ ζωαρχικῆς 'ριάδος ἀριδήλως διασαφοῦσι, περί τε τῆς ἐνσάρχου οἰχονομίας τοῦ Κυρίου xai Θεοῦ xai Σωτῆρος ἡμῶν ἰησοῦ Χριστοῦ, τῆς ἐχ παρθένου φημὶ ἀρεύστου 1 γεννήσεως 2 xai τῶν παρ᾽ αὐτοῦ τελε- Anc. Hujus Praefationis auctor ipse jam ab initio se revelat, compilator scili- cet et ordinator Sibyllins collectionis hodiernae. Voluit homo devotissime Chris-
TITULUS in codicibus mstis huic Pre- fationi nullus. Quam ideo nudam ad se missam ab Antimacho, Florentino me- dico , amico suo, secundus Sibyllinorum editor Castalio ipsius Antimachi fetum esse credidit, et istum errorem Üpsopoo tertio editori ceterisque ad nos usque transmisit. In editione principe non le-
gitur ipsa quidem, sed fragmenta tantum Lactantiaua ex ejus fine decerpta : El, Θεὸς ὃς μόνος ἄρχει, x. τ. ., cum scholio iis subjecto. ltem in plerisque codd., sed sine scholio.
1. ᾿Ἄρευστος εἶνε ἄῤῥενστος « effluvio « carens », frequens est apud theologos graecos epitheton sterne Verbi genera-
P am Ὁ
ANONYMI
PR/EFATIO AD ORACULA SIBYLLINA.
Si pertractandis profanz Gracie libris impensus labor ma- gnam affert utilitatem, doctrine quippe copiam iis preestans qui in illo studiorum genere desudant; quanto magis oportet eos qui sapiunt, divinis semper incumbere scripturis, de Deo quippe et de animarum salute agentibus, nacturos inde duplicem fructum, ut sibi et lectoribus prosint! Qua etiam de causa mihi visum est Sibyllina que vocantur Oracula, que sparsa et confusa inveniebantur, ad sacrarum literarum lectionem et cognitionem pertinentia, in unam quasi seriem et compagem redigere, quo facilius a legentibus uno intuitu percipiantur, et quidquid in se ferunt commodi, adeuntibus prestent, multas sane res perutiles ac necessarias demonstrantia, dum simul am- plior, simul ob varietatem jucundior conspectus libri totius exhibetur. Nam de Patre, Filio, Spirituque Sancto, hoc est, de divina et omne vite principium habente in se Trinitate, aper- tssime loquuntur; item de incarnatione Domini Dei Serva- torisque nostri Jesu Christi, ejus, inquam, ex virgine ortu sine effluvio, de morbis ab illo sanatis, de vivifica ejus passione et
tianus et in toto operis sui consilio christianam rem sedulo agens, e Sibyllinis suo tempore sparsis unam rerum seriem detexere, pag. 1 : idque propositum
tionis, quam emanationi sive effluvio comparari noluerunt. Sed de secunda, ut ipsi loquuntur, generatione, id est de Christi incarnatione, hoc predicamen- tum nusquam hactenus invenimus. Ple- nius et distinctius Joannes Damasc. III, cap. 2, Filium in sancta incarnatione de Patre prodiisse tradit ἀναλλοιώτως xal
ἀδιαιρέτως: quo sensu ἄῤῥενστος γέννη- σις forsan haud improprie dici possit, insolenter tamen. Contra in ea re, ἄῤῥη" τος, « ineffabilis», consuetudine tritum est, quod vide an hic preeferas.
2. Delenda vel corrigenda nota est qua in editione priore discrimen inter Ὑέννησιν et γένεσιν statuere conati su-
16 ANQNYMOY IIPOAOTOZ.
σθεισῶν ἰάσεων, ὡσαύτως τοῦ ζωοποιοῦ πάθους αὐτοῦ, καὶ τῆς eX νεχρῶν τριημέρου ἐγέρσεως, xai τῆς μελλούσης γενέσθαι χρί- σεως χαὶ ἀνταποδόσεως ὧν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἐπράξαμεν ἅπαντες" πρὸς τούτοις, τὰ ἐν ταῖς Mooaixaig γραφαῖς καὶ ταῖς τῶν Προ- φητῶν βίδλοις δηλούμενα, περί τε ᾽τῆς χοσμιχῆς χτίσεως, τῆς τοῦ ἀνθρώπου πλάσεως, xai ἐχπτώσεως τοῦ Παραδείσου, χαὶ αὖθις ἀναπλάσεως, τρανῶς διαλαμθάνουσι : περὶ τινῶν γεγονότων ἢ καὶ ἴσως γενησομένων ποικίλως προλέγουσι * χαὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, οὐ μικρῶς τοὺς ἐντυγχάνοντας ὠφελεῖν δύνανται.
Σίδυλλαι ᾽ τοίνυν, ὡς πολλοὶ ἔγραψαν ᾿ γεγόνασιν ἐν διαφόροις τόποις χαὶ χρόνοις τὸν ἀριθμὸν δέχα. Σίδυλλα δὲ Poy.aix λέξις, ἑρμηνευομένη προφῆτις, ἤγουν μάντις" ὅθεν ἑνὶ ὀνόματι αἱ θήλειαι μάντιδες ὠνομάσθησαν. Πρώτη οὖν ἡ Χαλδαία δ ἤγουν ἡ Περσὶς, ἡ χυρίῳ " ὀνόματι χαλουμένη Σαμδήθη, ἐκ τοῦ γένους οὖσα τοῦ μακαριωτάτου Νῶε, ἡ τὰ κατὰ ἀλέξανδρον τὸν Μαχεδόνα λεγο- μένη προειρηχέναι, ἧς μνημονεύει Νικάνωρ" ὁ τὸν ἀλεξάνδρου. βίον ἱστορήσας. Δευτέρα Δίδυσσα, ἧς μνήμην ἐποιήσατο Εὐριπίδης ἐν τῷ προλόγῳ τῆς Δαμίας. Totvn, Δελφὶς, ἡ ἐν Δελφοῖς τεχθεῖσα, περὶ ἧς εἶπε Χρύσιππος ἐν τῷ περὶ Θεότητος ὃ βιδλίῳ. 'Γετάρτη» ἡ ἰταλικὴ, ἡ ἐν Κιμμερίᾳ τῆς ἰταλίας, ἧς υἱὸς 7 ἐγένετο Εὔανδρος, $ τὸ ἐν Ῥώμη τοῦ Πανὸς ἱερὸν, τὸ καλούμενον Λούπερκον, χτίσας. Πέμπτη, ἡ Ἐξρυθραία, ἡ καὶ περὶ τοῦ Τρωϊκοῦ προειρηκυῖα πολέ-- μου, περὶ ἧς ἀπολλόδωρος ὁ ἐρυθραῖος διαδεθαιοῦται. ἔχτη, ἡ Σαμία, ἡ κυρίῳ ὀνόματι καλουμένη Φυτὼ, περὶ ἧς ἔγραψεν Épa- τοσθένης. Εδδόμη, ἡ Κυμαία, ἡ λεγομένη ἀμάλθεια, ἡ καὶ ρο- φίλη, παρά τισι δὲ Ταραξάνδρα * Βιργίλιος δὲ τὴν Κυμαίαν Ani-
libris I et ll de rebus sacris utcumque absolvit, relicta tantum in medio grandi lacuna. De rebus profanis idem meditatus fuerat, sed minime perfecit. Quum
mus. Certe apud Grecos γέννησις de utra- nempe et Varro et ceteri ex eorum fide
que generatione prene unica vox est.
1. Σίδθνλλαι τοίνυν, x. τ. À. ΑΡ his verbis reliqua pene omnia de decem Si- byllis hausit noster prafator e Lactan- tio, Div. Inst. libro 1, cap. 6, que Lac- tantius ipse a Varrone acceperat; rursus ἃ prafatore mutuati sunt Scholiasta Pla- tonis in Phaedrum, Photius in Amphilo- chiis, Suidas et pseudo- Hesychius Mile- sius. Confer Exc. nostr. V, cap. 15.
2. Ὥς πολλοὶ ἔγραψαν. Lactantius
infra citandi.
8. Lactantius, Varronem haud dubie secutus, hancPersicam tantum, non Chal- deam nuncupaverat, neque nomen ejus Sambethen, neque fictam cum Noemo affinitatem memoraverat, quorum alte- rum Noster mutuatus videtur a Pausania. Phocic. cap. 12, Σάδδην tamen habente non Σαμδήθην ; alterum e vulgata jamdiu traditione accepit, de qua plura dicenda erunt ad lib. lll, 822, sqq. Postea jam
9
ANONYMI PRJEFATIO. 11
resurrectione a mortuis post triduum, de futuro judicio justa- que retributione omnium a nobis in vita gestorum ; preterea, que in Mosaicis chartis Prophetarumque libris habentur, de mundi creatione, et hominis formatione primum, dein ejectione de Paradiso, rursus instauratione, clara omnia et distincta pronuntiant; insuper de multis rebus seu jam preteritis, seu forsan olim eventuris, varium in modum vaticinantur; deni- que non parum ad legentium utilitatem conferre possunt. .
Sibylle igitur, ut a multis scriptum est, fuerunt, diversis temporibus locisque, numero decem. Sibylla latina est vox idem sonans quod divínatriz seu prophetis, unde nomen com- mune factum omnibus fatidicis mulieribus. Prima fuit Chal- dia seu Persica, proprio nomine Sambethe dicta, qua fertur Alexandri Macedonis res gestas predixisse, facitque ejus men- tionem Nicanor, qui vitam scripsit Alexandri. Secunda, Libyssa, cujus meminit Euripides in prologo Lamiz. Tertia, Delphica, Delphis nata, de qua Chrysippus in libro de Divinatione. Quarta, Italica, in Cimmeria Italie, cujus fius Evander Ro- me fanum Panis, Lupercal appellatum, condidit. Quinta, Ery- threa, quz et de Trojano bello vaticinata est, affirmante Apol- lodoro Erythreo. Sexta, Samia, proprie Phyto nuncupata, de qua scripsit Eratosthenes. Septima, Cumza, nomine Ámalthea, sive Herophile, sive, ut quibusdam placet, Taraxandra : Virgi-
enim institutum suum usque ad libri 11] initia longiusve paulo persecutus fuisset, ibi repente opus grave nimis et arduum, desponso animo, reliquit : confer Árg.
a verbis, ἧς μνημονεύει, Lactantii rur- sus vestigia premit.
4. Codd. et edd. χυρίως, ubi nos xv- ρίῳ, cum Suida et ceteris.
5. Codd. ἱχανῶς, ubi Suidas et ceteri omnes cum Lactantio Νιχάνωρ. Porro sciendum, in iis quae sequuntur, nomina propria pene omnia in hujus Prefationis exemplaribus misere corrupta legi, quse nobis fuerunt ex Scholiasta, Suida et reliquis, supra citatis, presertim vero ex Lactantio, omnibus quippe previo,
corrigenda. Turpissima ista menda ne notabimus quidem.
6. Falso Noster et post eum reliqui περὶ Θεότητος : verus enim titulus fuit περὶ Μαντικῆς, teste Diogene Laertio, unde Cicero et Lactantius, « de Divina- tione ».
7. Verba, ἧς υἱὸς ἐγένετο — κτί- σας, non sunt e Lactantio deprompta, sed ex Alexandrino Clemente, Strom. T, p. 384, ed. Ox. ubi literis ipsis legun- tur.
18 ANDONYMOY ΠΡΟΛΟΙῸΣ.
φόθην χαλεῖ, Γλαύχου θυγατέρα. Óx8 d, ἡ Ἑλλησποντία, τεχθεῖδα ἐν χώύμη Μαρμήσσῳ, περὶ τὴν πολίχνην Γεργίθιον, ἥτις ἐνορία ποτὲ Τρωάδος ἐτύγχανεν, ἐν καιροῖς Σόλωνος καὶ Κύρου, ὡς ἔγρα- ψεν Ἡρακλείδης ὁ Ποντιχός. Évvca, 1 Φρυγία. Δεχάτη, ἡ Τι- θουρτία, ὀνόματι ἀλόουναία.
Φασὶ δὲ, ὡς ἡ Κυμαία ἦ ἐννέα βιθλία χρησμῶν ἰδίων προσεκό- μισε Ταρχυνίῳ IIpioxo?, τῷ τηνικαῦτα βασιλεύοντι τῶν Ῥωμαϊχῶν πραγμάτων, τριαχοσίους φιλιππαίους 3 ὑπὲρ αὐτῶν ζητήσασα. Ka- ταφρονηθεῖσα δὲ, x«i οὐδὲ" ἐρωτηθεῖσα τίνα ἐστὶ, πυρὶ παρέδωχεν ἐξ αὐτῶν τρία. Αὖθίς τε ἐν ἑτέρα προσόδῳ τοῦ βασιλέως, mpoc- ἤνεγχδ τὰ $$ βιδλία, τὴν αὐτὴν ὁλχὴν ἐπιζητήσασα. Obx ἀξιω- θεῖσα δὲ λόγου, πάλιν ἔχαυσεν ἄλλα τρία. Εἶτα ἐκ τρίτου, ἐπιφε- ρομένη τὰ περιλειφθέντα τρία, προσῆλθεν, αἰτοῦσα τὸ αὐτὸ τίμημα; λέγουσα, εἰ μὴ λαθοι, καίειν καὶ αὐτά. Τότε, φασὶν, ὁ βασιλεὺς, ἐντυχὼν αὐτοῖς, xai θαυμάσας, ἔδωκε μὲν ὑπὲρ αὐτῶν ἑχατὸν φιλιππαίους,, xai ἐχομίσατο αὐτὰ, παρεχάλει δὲ περὶ τῶν ἄλλων * αὐτῆς δὲ ἀπαγγειλάσης μήτε τὰ ἴσα τῶν ἐμπρησθέντων ἔχειν, μήτε τι δίχα ἐνθουσιασμοῦ τοιοῦτον εἰδέναι, ἔσθ᾽ ὅτε δέ τινας ἐχ διαφόρων πόλεων χαὶ χωρίων ἐξειληφέναι τὰ νομισθέντα αὑτοῖς ἀναγκαῖα καὶ ἐπωφελῇ, καὶ δεῖν ἐξ αὐτῶν συναγωγὴν ποι- ἥσασθαι, τοῦτο τάχιστα καὶ πεποιήκασι. Τὸ γὰρ ix Θεοῦ δοθὲν ὡς ἀληθῶς μυχῷ κείμενον οὐχ ἔλαθε. Πασῶν δὲ τῶν Σιδυλλῶν τὰ βιθλία ἀπετέθησαν ἐν τῷ Καπιτωλίῳ Ῥώμης τῆς πρεσθυτέρας " τῶν μὲν τῆς Κυμαίας καταχρυδέντων xal οὐ διαδοθέντων εἰς πολλοὺς, ἐπειδὴ τὰ συμθησόμενα ἐν ἰταλίᾳ ἰδικώτερα καὶ τρανό- τερον ἀνεφώνησε * τῶν δὲ ἄλλων γνωσθέντων ἅπασιν. ἀλλὰ τὰ μὲν τῆς Ἐξρυθραίας προγεγραμμένα ἔχει τοῦτο ἀπὸ τοῦ χωρίου ἐπι- χεχλημένον αὐτῇ ὄνομα " τὰ δέ γε ἄλλα οὐχ ἐπιγράφονται ποῖα ποίας εἰσὶν, [ἀλλ᾽] " ἀδιάχριτα κατέστησαν.
Φιρμιανὸς ἡ τοίνυν, οὐχ ἀθαύμαστος φιλόσοφος, καὶ ἱερεὺς
libri IM, $ 1. Vixisse autem, quisquis fuit, videtur Justiniani fere temporibus, seculo VI, idque gravibus quibusdam indiciis, 1? quod Sibyllina oracula frequen-
1. De Cumana Romanorum Sibylla deque libris ab ipsa allatis pergit Noster Lactantium sequi : confer Livium cete- rosque historicos, circa nonnulla, ple- raque tamen levia, dissentientes, necnon E*cursus nostros [, cap. 8, et Π], c. 1, sqq.
2. Ταρκυνίῳ Πρίσχῳ; sic quoque
Lact. «ad Tarquinium Priscum ». Sed rectius historici pene omnes ad Super- bum heec referunt.
ἃ. Φιλιππαίους : sic Lactantius quo- que « Philippeos ». Servius pariter rem eamdem narrans ad /En. VI, 12, «Phi- lippeos», haud dubie Varronis exemplo,
ANONYMI PFJEFATIO. 19
lius vero Deiphoben vocat, Glauci filiam. Octava, Hellespon- tia, in vico nata Marmesso, prope oppidulum Gergithium, in- tra fines olim Troadis situm, circa tempora Solonis et Cyri, uti scripsit Heraclides Ponticus. Nona, Phrygia. Decima, Tiburtina, nomine Álbunea.
Tradunt vero Cumeam novem libros oraculorum suorum attulisse 'arquinio Prisco, Romanis tum rebus imperanti, pro- que iis trecentos philippos ab eo petiisse : quo aspernante, 80 ne interrogante quidem cujusmodi scripta in istis libris conti- nerentur, tres ex iis igne combussit. Rursus in alio congressu regi sex reliquos obtulit, idem statuens quod pro omnibus pre- tium; spretaque rursus, cremavit alios tres. Deinde tertio allatos, qui supererant, tres regi offert, idemque pretium pos- cit, minata, nisi emerentur, illos quoque se combusturam. Ac tum, inquiunt, evolutos rex admiratus multum, trecentos philippos jussit ei numerari, accepitque oblata voJumina, anxie de ceteris rogitans. Illa respondit se neque habere combusto- rum similes libros, neque quidquam earum rerum scire sine divino :stu; quosdam tamen ex diversis urbibus et locis exce- pisse dictorum a se nonnulla, que ipsis necessaria aut condu- cibilia visa essent ; ea colligi oportere. Quod etiam quam pri- mum factum est : datum enim divinitus donum in abdito non mansit. Omnium vero Sibyllarum libri repositi fuerunt in Capitolio veteris Rome, seclusis quidem nec in vulgus prolatis qui Cumee erant Sibylle, quoniam de rebus circa Italiam eventuris proprie magis et apertius vaticinabantur ; ceteris vero ab hominum cognitione minime remotis. Porro qui Erythree inscripti sunt, habent hoc a natali loco impositum ipsi cogno- men : alii titulum auctoris pre se non ferunt, sed indistincti habentur.
Firmianus igitur, non de vulgo philosophus, qui et predicti
ter adhuc manibus hominum tractata, sed jam usu detrita et pene in fastidium adducta repererit, pag. 20; 29 quod ad pagans religionis asseclas, tanquam
vulgatum suo tempore dicendi morem ὅ. Codd. sine ἀλλά scribunt ἀδιά»
sequentis. Addit vero Servius: « qui au- «rei tunc pretiosi erant », inepte, quum istorum numorum appellatio sit, ut origo, multo recentior.
4. Codd. οὔτε, et paulo infra, προό- 6o. Dein pro ἑκατόν leg. τριαχοσίους.
χριτα κατέστησα (sic) : nos corr.
1. En ipse Noster fontem indigitat, Lactantium Firmianum, unde sua plera- que de Sibyllis hausit. Fuisse autem Lac- tantium Capitolii sacerdotem, incertum quo auctore, inepte certe, tradit.
/
40 ΑΝΩΝΥΝΟΥ͂ ΠΡΟΛΟΙῸΣ.
τοῦ προλεχθέντος Καπιτωλίου γενόμενος, πρὸς τὸ αἰώνιον ἡμῶν φῶς τὸν Χριστὸν βλέψας ἐν ἰδίοις πονήμασι, τὰ εἰρημένα ταῖς Σιδύλλαις περὶ τῆς ἀῤῥήτου δόξης παρέθηχε, καὶ τὴν ἀλογίαν τῆς Ἑλληνιχῆς πλάνης δυνατῶς ἀπήλεγξε. Καὶ ἡ μὲν αὐτοῦ ἔντονος ἐξήγησις τῇ Αὐσονία γλώττῃ, οἱ δὲ Σιδυλλιαχοὶ στίχοι jov LT φωνῇ ἐξηνέχθησαν. να δὲ τοῦτο μὴ ἄπιστον φαίνηται, μαρτυρίαν τοῦ προμνημονευθέντος ἀνδρὸς παρέξομαι, ἔχουσαν τόνδε τὸν τρόπον᾽ [ἐπεὶ οὖν τὰ παρ᾽ ἡμῖν εὑρισχόμενα Σιδυλλιαχὰ οὐ μόνον ὡς εὐπόριστα τοῖς νοσοῦσι τὰ λλήνων εὐχαταφρόνητά ἐστι (τὰ γὰρ σπάνια τίμια δοκεῖ), ἀλλὰ καὶ ὡς πάντων τῶν στίχων μὴ σωζόντων τὴν ἀχρίδειαν τοῦ μέτρου, ἀργοτέραν ἔχει τὴν πίστιν" αἰτία δὲ αὕτη τῶν ταχυγράφων, οὐ συμφθασάντων τῇ ῥύμη τοῦ λόγου, ἣ [xai]? ἀπαιδεύτων γενομένων, οὐ τῆς προφή- τιδος * ἅμα γὰρ τῇ ἐπιπνοίᾳ ἐπέπαυτο ἡ τῶν λεχθέντων μνήμη. Πρὸς ἃ καὶ ὁ Πλάτων βλέψας ἔφη, ὅτι χατορθώσουσι πολλὰ καὶ μεγάλα πράγματα, μηδὲν εἰδότες ὧν λέγουσιν. ἡμεῖς " οὖν ix τῶν χομισθέντων ἐν Ῥώμῃ ὑπὸ τῶν πρέσδεων ὅσα δυνατὸν παρα- θήσομεν * ἐξηγήσατο τοίνυν περὶ τοῦ ἀνάρχου Θεοῦ τάδε"
Εἷς Θεὸς 5 ὃς μόνος ἄρχει ὑπερμεγέθης, ἀγένητος.
Ἀλλὰ Θεὸς μόνος εἷς πανυπέρτατος, ὃς πεποίηχεν
Οὐρανὸν, ἠέλιόν τε, xal ἀστέρας, ἠδὲ σελήνην,
Ἑαρποφόρον γαῖάν τε, καὶ ὕδατος οἴδματα πόντον.
Ὃς μόνος ἐστὶ Θεὸς κτίστης, ἀχράτητος ὑπάρχων "
Αὐτὸς στήριξεν μορφῆς τε τύκον, μερόπων τε Αὐγὰς μίξε, φύσιν πάντων γενεῆς βιότοιο.
ὅπερ ὁ εἴρηκεν ἣ καθὸ συνερχόμενοι εἰς σάρχα μίαν προσγίνονται, 4^ i» “ , ΄ 4 , » 7 , LM ἢ καθὸ ἐχ τῶν τεσσάρων στοιχείων, ἐναντίων ὄντων ἀλλήλοις, xat τὸν ὑπουράνιον χόσμον xai τὸν ἄνθρωπον ἐδημιούργησεν...
etiamtum numero spectabiles, alicubi respiciat, pag. ead.; 3? quod, Graecus licet,
cum latinis Ecclesue catholics scriptoribus, Lactantio presertim, pag. 18, sqq., familiaris fuisse videatur. Porro latine lingue usum sub Justiniano imp., recu-
2. Ἐπεὶ οὖν et sequentia, que nos uncis quadratis inclusimus, non Lac- tantii sunt, sed Justini martyris, Co- hort. ad Gr. $ 37, ab auctore nostro aliud agente serius inserta Lactantian i, ita ut lectorem, nisi pramonitum, deci- pere possint.
3. Codd. plerique post 5j copulam
xai om. : sed habent cum Justino Suidas et ahi. ΝΣ
4. Ἡμεῖς οὖν. At hic redit Noster ad auctorem suum, cujus ipsa verba recitat. En ergo illud quod supra nuntia- verat, male Justini verbis interruptum, Lactantii testimonium.
5. Eq Θεός, x. v. 3. Horum ver suum primi quatuor apud Lactantium statim preecedenti testimonio subjecti le- guntur, in duo licet fragmenta divisi , pertinentque ad Procmium Sibyllinum,
ANONYMI PIUEFATIO. 21
Capitolii sacerdos ante fuerat, apertis ad aeternam Christi lu- cem oculis, in suis operibus multa quz a Sibyllis dicta de inef- fabili gloria reperisset, protulit, greeceque superstitionis amen- tiam validis confutavit argumentis, acer veritatis interpres, Ausonia ille quidem lingua, sed ita ut Sibyllinos versus grece citaret. Ác ne cui falsum id videatur, afferam ipsius testimo- nium hoc tenore : [Quoniarn ergo qua apud nos reperiuntur Sibvllina, non solum, ut de medio sumpta, greco errore labo- rantibus sordent (sola enim raritas in pretio est), sed ob id etiam quod non omnes; versus exactos numeros retinent, mi- nus fidei inveniunt ; scias hanc notariorum.esse culpam, qui vel sermonis velocitatem scribendo assequi nequiverunt, vel etiam indocti fuerunt, non ipsius Sibylle, cui, deficiente spiritu, ces- sabat a se dictorum memoria; atque hanc ob causam scripsit Plato, multa magnaque a vatibus effici nihil scientibus eorum quz dicant.] « In iis ergo versibus quos legati Romam attu- « lerunt, de uno Deo hac sunt testimonia : Εἷς Θεὸς, ὃς μόνος « ἄρχει, x, τ. À. »
Unus Deus, qui solus regnat, maximus, nunquam natus.
Sed Deus solus unus supremus, qui fecit
Cxelum , solemque, et stellas, et lunam,
. Frugiferamque terram, et marinorum tumores fluctuum. Qui solus est Deus creator, invictus manens:
Ipse statuit form: [humane] normam, hominumque Lucem [vitalem] miscuit , naturam omnium generationis ac vite.
Quod ita ait, seu quia in unam carnem congressi miscentur, sive quod ex elementis quatuor inter se contrariis mundum sub celo universum hominemque ipsum Deus creavit.
peratis occidentis provinciis, plusquam alio unquam tempore, revixisse in oriente ibique pervulgatum fuisse, omnes sciunt. De ceteris ad hanc Prefationem ejusque , &uctorem pertinentibus, confer Excursum nostrum V, capp. 15 et 16.
7 et 41, sqq. Tres sequentes item e Lac- quo forte cum fragmentis servatum est.
tantio huc adducti sunt, sed ex libro Il, cap. 12, de quibus jam aliquid supra.
6. “Ὅπερ εἴρηχεν, x. τ. 3. Referen- dum hoc quasi scholion ad praecedentia verba, αὐγὰς uite, x. τ. λ., abestque ex iis exemplaribus quie Prxfationem Áno- nymam cum fragmentis ipsi subjectis omittunt, uno excepto Betuleiano, iu
Notanda in codd. prava lectio πατρὸς γίνονται, orta videlicet ex compendio scripture male intellecto, ubi nos προσ- γίνονται, pro συγγίνονται, patente sensu ex Genesi, cap. 2, v. 24. Omnes deinde ὑπουράνιον, quondam a nobis in ὑὕπερου- pávtov male mutatum, et ,omnes in fine v ἐφελχυστιχὸν recte addunt.
TON ΣΙΒΥΛΛΙΑΚΩΝ
ΧΡΗΣΜΩΝ
ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ.
ἀρχομένη πρώτης γενεῆς μερόπων ἀνθρώπων
ἄχρις ἐπ᾿ ἐσχατίησι προφητεύσω τὰ ἕκαστα,
ὁππόσα πρὶν γέγονεν, πόσα δ᾽ [ἐστὶν], ὁπόσσα δὲ μέλλει ἔσσεσθαι χόσμῳ διὰ δυσσεθίας ἀνθρώπων.
5 Πρῶτον δὴ χέλεταί με λέγειν Θεὸς, ὡς ἐγενήθη ἀτρεκέως κόσμος. Σὺ δὲ, ποικίλε θνητὲ, πίφασχε Νουνεχέως, ἵνα μήποτ᾽ ἐμῶν ἐφετμῶν ἀμελήσης, ψιστον βασιλῆα, ὃς ἔχτισε κόσμον ἅπαντα,
AnG6. Continentur hoc libro rudimenta generis humani ante et post diluvium universum; inde, post ingentem rerum lacunam, Christi redemptoris adventus, vita, mors, resurrectio ; origo christiane religionis; Judieorum pena et dispersio. Liber aperte christianus, ut et qui mox sequetur liber alter, ipsi cognatus olimque conjunctus. Ámbo simul integrum fere sacre historie corpus conficiunt; sed utrum primitus uno carmine conclusi, an e variis olim vulgatis, nunc deperditis libris consarcinati, ab auctore videlicet anonyme Prefationis, incertum. Utique tertio seculo non posteriores, uti presertim ex libro II apparebit : retractati au-
Tir. Codices plerique, Ἔχ τοῦ πρώ- Sibyllinis, etsi verba aliud sonare viden- τον λόγον, quod ita interpretandum, non tur: sed non est cum nostro compilatore ex primo libro operis alicujus Sibyllini seu cum ejus librariis subtilius cavillan- desumpta esse quse hic legentur, sed pri- dum. Sie etiam in principio libri II mum hunc esse librum excerptorum e ferunt quedam exemplaria dv τῷ τρίτῳ
m,
SIBYLLINORUM
ORACULORUM
LIBER PRIMUS.
Incipiens primo generis mortalis ab :wvo
Stirpis ad extremz deducam singula tempus,
Que fuerint olim, que sint, que deinde parentur
Ob scelus humanum. — Mundi me exordia primum 5 Fert aperire Deus ; quem tu venerare potentem,
Ác mea, mortalis, non temnere dicta memento :
/Eternus rector, totum qui condidit orbem,
Sic fatus : Fiat ; simul et fuit. Ergo locavit
tem et in unam seriem redacti compilatoris manu , sicut testantur et ipsa Profa- tio et transitiones quaedam prosa oratione scriptas, que textui poetico passim interjecte, a nobis primis suo quaque loco restitutze sunt. Itaque modo mutilati, modo interpolationibus aucti, caute admodum sunt legendi. Hujus quidem primq pars, 1-323, videtur ab una prodiisse manu, paucas adulterationes passa; quse sequuntur, e diversis libris ac presertim e laciniis libri VIII, $ 2, consuta sunt. Confer Exc. nostr. V, capp. 10 et 12; item in hoc ipso volumine Introd. ad Sib. — 1, sqq. Exordium (auctoris, uti videtur, primarii].— 8, sqq. Mundi creatio.—
τόμῳ, ubi alia àx τοῦ δευτέρου λόγον, 8, Codd. πόσα δ᾽ ἔσσετ' aut ἔσσεται: quin et alia ambo titulos retinuere. corr. Ops. .
1. Jam a principio illud ἀρχομέη 686. Cfr. III, 217. vatem feminam ideoque Sibyllam deno- 8. Videtur huc respicere pseudo-Lu- tat. De generationum, quas hic tangit, cianus in Philopatride, p. 250 et 255, supputatione vide not. ad h. 1. ed. Bip.
24 ! ZIBYAAIAKQN AOTOZ 4. Etras, Γεινάσθω, xai M ἥδρασε γὰρ γῆν
10 Ταρτάρῳ [ἀμφιδαλὼν , Χαὶ φῶς γλυχὺ αὐτὸς ἔδωχεν, Οὐρανὸν ὕψωσε, γλαυκὴν δ᾽ ἥπλωσε θάλασσαν,
Καὶ πόλον ἐστεφάνωσεν ἅλις πυριλαμπέσιν ἄστροις, Καὶ γαῖαν χόσμησε φυτοῖς, ποταμοῖσι δὲ πόντον Χευ[ομένοις] ἐχέρασσε, καὶ ἀέρι μίξεν ἀυτμὰς
15 Καὶ νέφεα δροσόεντα " τιθεὶς ἄρα καὶ γένος ἄλλο, ἰχθύας ἐν πελάγεσσι, καὶ ὄρνεα δῶκεν ἀήταις,
Υλαις δ᾽ αὖ θῆρας λασιαύχενας, ἠδὲ ὃ ράχοντας ρπυστὰς;,.... xai πάνθ᾽ ὅσα νῦν χαθορᾶται. Αὐτὸς ταῦτ᾽ ἐποίησε λόγῳ, καὶ πάντ᾽ ἐγενήθη
a0 ὦἦχα xoi ἀτρεκέως " ὅδε γὰρ πέλετ᾽ αὐτολόχευτος,
Οὐρανζ[όθεν] χαθορῶν᾽ [οὕτω] τετέλεστο δὲ χόσμος. Καὶ τότε δὴ μετέπειτα πλάσεν πάλιν ἔμπνοον ἔργον,
Εἰχκόνος ἐξ ἰδίης ἀπομαξάυιενος νέον ἀνὸ pA,
Καλὸν, θεσπέσιον, τὸν δὴ κέλετ᾽ ἐν Παραδείσῳ
45 ἀμόροσίῳ ναίειν, ὥς οἱ καλὰ ἔργα μεμήλη.
Αὐτὰρ ὁ μοῦνος ἐὼν Παραδείσου ἐριθηλέϊ κήπῳ, Προσλαλιὴν ποθέεσχκε, καὶ ηὔχετο εἶδος ἀθρῆσαι ἄλλ᾽, οἷον αὐτὸς ἔχεν. Τοῦ δὴ Θεὸς αὐτὸς ἀπούρας Éx λαπάρης [ὀστοῦν], ἐποιήσατο Εὔαν ἀγητὴν,
30 Κουριδίην ἄλοχον, ἣν δὴ πόρεν ἐν Παραδείσῳ Τούτῳ συνναίειν. ὁ δέ μιν κατιδὼν, μέγα θυμῷ Θαῦμ᾽ ἔχεν, ἐξαίφνης χεχαρημιένος, ἐ ον] ὁρᾶται
ντίτυπον μίμημα" σοφοῖς δ᾽ ἠἡμείδετο μύθοις, Αὐτομάτοισι δέουσι " Θεῷ γὰρ πάντ᾽ ἐμεμιήλει.
35 Οὔτε γὰρ ἀχρασίῃ νόον ἔσχεπον, οὔτε μὲν αἰδῶ [ἄμφεχον], ἄλλ᾽ ἧσαν χραδίαις ἀπάνευθε καχοῖο, Χὼς θῆρες [βαίνεσχον ἀποσκεπέεσσι] μέλεσσι.
— 22, sqq. Hominis creatio et lapsus. —
10. Codd. ἀμφίσαλον vel ἀμφὶ σάλον: epitheton supponere quodvis poeticum, cfr. infra, 119. fortasse xvavoóc, sicutlib. XIII, 160, 14. Codd. χενάμενος vel χενάμενον : ἑρπυστὴν xvavóypoov, et Nicandr. Ther. nos corr. Est autem χεναμένοις pro χυ- 438, χνανόν τε [vulg. cum duplici ac- ϑεῖσι, ut alia multa similia in Sibyllinis, centu xóavóv τε] 6p&xovrta. et in oraculo quodam apud Bentleium — 20. Suid. : αὐτολόχευτος, αὐτογέννη- ad Malal. ποτεχεύατο pro προσεχύθη. τος, 6 Θεὸς 6 ἀγέννητος, fortassis ex hoc 18. Versus mutilus. Post óca Cast. versu. Cfr. Procm. 17. addiderat e conj. χυχλόσδ. Nos malumus — 21. Codd. οὐρανὸν καθορῶν, ac de-
SIBYLLINORUM LIB I.
25
Tartareis cinctam tenebris.et gurgite terram ;
10 Dulce dedit lumen; subvexit in ardua celum; Extendit glaucum pelagus; convexaque magni Fornicis astrorum cinxit radiante corona;
Et terram ornavit plantis; et flumina ponto Miscuit affundens ; rapidosque per aera ventos
15 Sparsit, et imbriferas nubes : hinc secla creavit Omnigena, et pisces undis, ventisque volucres [Immisit, silvisque feras, antrisque dracones ; Perque omnem mundi amplexum quodcumque videre est, Ipse volens verbo fecit : verbo omnia facta
20 Et perfecta simul : manet immutabilis ille, Auctor et ipse sui, totum despectat ab alto.
Sic labor impletus mundi. Tum denique vivum Fecit opus, propria ducens ab imagine, pulcrum Formosumque virum, campos quem jussit amcenos
25 Incolere, ut curis operam navaret honestis.
LI
Hic vero, dum solus obit viridaria leta, Jucundo sermone frui vultumque petebat Consimilem spectare suo. Tunc ipsius unam Eripuit lateri costam Pater, et dedit Evam
Jo Uxorem, qu: juncta viro felicibus hortis Degeret. Ut vidit juvenis, proprizque notavit - Exemplar forme, stupuit, totusque recentem Hausit letitiam, et doctas jam reddere voces Sponte sua coepit : nam sic digesserat aüctor.
35 Necdum illis mentes offusus sensibus error Velarat, nec membra pudor : sed cordibus omnis Fraus aberat, nudique errabant more ferino.
inde ὑποτετέλεστο, ubi olim nose conj. οὕπω τετέλεστο : Dunc pariter e conj. οὕτω scribimus, duce Lactantio, Div. Inst. VII, cap. 5, ita scribente: « Per- «fectis omnibus qus ad conditionem « mundi pertinebant, homineni finxit. » Et cfr. Genes. cap. 2, v. 1. * 23. Ex libro VIII, 266.
25. Cfr. III, 220.
26. Sic codd. ἐριθηλέϊ, contra metrum; vide an ἡδέϊ placeat.
29. Codd. τούτον vel τούτῳ, ubi nos ὀστοῦν ex Aurati conj.
32. Codd. οἷος : nos corr.
33. Cfr. infra 333, et VIIT, 270, quo tamen utroque loco longe alium induit sensum.
36. Codd. εἶχον vel ἄμφω εἶχον, ubi nos ἄμφεχον e conj.
37. Codd. xal ὡς θήρες δὴ Biveaxov (alii ἀδαίνεσχον) ἀπὸ σχοπίεσσι (vel uno verbo ἀποσχοπ.) μέλεσι : nos corr,
26 ZIBYAAIAKON ΛΟΙῸΣ A.
Τοῖσι δὲ xai μετέπειτα Θεὸς ἐφετμὰς ἀγορεύσας, Δεῖξεν τοῦ δένδρου μὴ ψαύσειν. Τοὺς δὲ μάλ᾽ αἰνὸς
4o Ἐξαπάτησεν ὄφις δολίως, ἐπὶ μοῖραν ἀπελθεῖν Τοῦ θανάτου, γνῶσίν τε λαθεῖν ἀγαθοῦ τε χαχοῦ τε. ἀλλὰ γυνὴ πρώτη προδότις [τις] γίνετ᾽ ἐχείνῳ,
ἢ δῶκεν, τοῦτον δ᾽ ἀδαῇ πείθεσχεν ἁμαρτεῖν. ὃς δὲ γυναικὸς ἔπεσσι πεπεισμένος, ἐξελάθεσχεν
(5 ᾿Αθανάτου Χτίστου, σαφέων δ᾽ ἀμέλησεν ἐφετμῶν. Τοὔνεχεν ἀντ᾽ ἀγαθοῖο λάδον χαχὸν, οἷον ἔπραξαν. Καὶ τότε δὴ γλυχερῇς συχῆς πέταλ᾽ ἐμπείραντες, ᾿ἰσθῆτας τεύξαντες, ἐπ᾽ ἀχλήλοισιν ἔθηκαν,
Μήδεά τ᾽ ἀμφεχάλυψαν, ἐπεὶ σφίσιν ἥϊεν αἰδώς.
5o Τοῖσιν δ᾽ ἀθάνατος χότον ἔνθετο, χάχθαλεν ἔξω ἀθανάτου χώρου. Τόδε γὰρ τετελεσμένον ἦεν Θνητοῖς ἐν χώρᾳ μεῖναι, ἐπεὶ οὐχ ἐφύλαξαν ᾿Αβθανάτου μεγάλοιο Θεοῦ λόγον ἀΐσαντες.
Οἱ δ᾽ ἄφαρ ἐξελθόντες ἐπὶ ζείδωρον ἄρουραν,
55 Δάκχρυσι xxi στοναχαῖς δεύοντο * ἔπειτα δὲ τοῖσιν θάνατος Θεὸς αὐτὸς ἔπος προφερέστερον εἶπεν, Αὔξεσθε, πληθύνεσθ᾽, ἐργάζεσθ᾽ ἐπὶ γαίης
ἐντέχνως, ἵν᾽ ἔχητε τροφῆς χόρον Ty ρώοντες. ὃς φάτο᾽ τῆς δ᾽ ἀπάτης τὸν ἐπαίτιον ἑρπυστῆρα
6o Νηδύϊ καὶ χενεῶνι ποιήσατο γαῖαν ἐρείδειν, Πιχρῶς ἐξελάσας" δεινὴν δ᾽ ἔχθραν προΐαψεν ἔν μέσῳ ἀλλήλων * καὶ ὁ μὲν χεφαλὴν προφυλάσσει Σώζειν, ὃς δὲ πτέρναν, ἐπεὶ θάνατός γε πάρεστι Πλησίον ἀνθρώπων καὶ ἰοδόλων καχοδούλων.
65 ΚΑααὶ τότε δὴ γενεὴ πληθύνετο, ὡς ἐχέλευσεν Αὐτὸς ὁ Παντοχράτωρ, καὶ αὔξανεν ἄλλος ἐπ᾽ ἄλλῳ Λαὸς ἀπειρέσιος. Οἴκους δὲ μὲν ἐξήσχησαν Παντοίους, ἠδ᾽ αὗτε πόλεις καὶ τείχε᾽ ἐποίουν Εὖ καὶ ἐπισταμένως. Οἷσι πολυχρόνιον ἦμαρ
70 ὥπασεν εἰς ζωὴν πολυήρατον " οὐ γὰρ ἀνίαις
— 65, sqq. Prima hominum generatio [quam Sethidarum vocare possis]. —
40, sq. Ex libro VIII, 261, sq. 41. Àn melius cum Volkmanno ἀμ» 42. Codd. τις non habent : addidit πείραντες, ex Homero, B, 426?
Cast. e conj. Sed an melius πως quam 50. Codd. ἔθετο : nos corr.
τις adderetur? 53. Àn εἰσαίσαντες legendum metri
am.
SIBYLLINORUM LIB. I. 21
Queis austera Deus tradens precepta, cavendum Arboris ostendit gustu. Sed pessimus illos 4o Decepit serpens, ut in atras mortis abirent Insidias, scirentque bonum pravumque quid esset. Capta prior, comitem incautum male perdidit uxor, Que dedit, et partem suasit consciscere culpe. Ille nimis sponsz facilis, magnique parentis 45 Immemor, heu! sprevit monitus manifestaque jussa. Sic bona mutavere malis : ea praemia facti, Nam primum, e ficu decerptis frondibus, arbor Quas vicina tulit, vestes sibi mutua circum Membra dedere, novo subternascente pudore. 5o At Deus omnipotens justa succensuit ira, Dejectosque hortis procul immortalibus, ire Jussit in exsilium, et campis habitare remotis, /Eterni quoniam legem sprevere Parentis. Qui simul egressi tetigerunt arva, dolorem 55 Coperunt lacrimis gemituque effundere ; at illos Affatus genitor venerandis vocibus infit : Crescite, multiplicate genus, durumque per artem Exercete solum, vitam sudore parantes. Sic ait, auctoremque mali exitiabilis anguem Go In latus et ventrem terre adreptare coegit, Acribus exagitans verbis ; odioque tenaci Divisit medios; caput hic, calcem ille tuetur. Quippe subest anceps lethi discrimen, utrosque Dissocians, hominesque veneniferosque dracones. 65 Hinc genus humanum, sicut mandaverat ipse, Multiplici crevit numero. Plebs magna per orbem Exspatiata novum. Varia mox arte domorum Tecta parant : urbes alii murosque coronant, Artifici ingenio. Queis tempora longa dabantur 7o Vivendi : neque enim gravibus tum corpora curis
causa? Vel ut infra, 171, εἰσαΐοντες eap. 1, v. 22, item cap. 8 et 9, non nam metrica Sibyllioa in hoc verbo la- semel; sed nusquam, ut hic, exeuntibus borat. Codd. quidam ἀείσαντος, unde e Paradiso dicta volebat Ops. αἱὲν ἐόντος, satis recte. 59. Alii codd. ὑπαίτιον.
51. Ipsissima sunt verba Geneseos, 67, sq. Cfr. infra, 91, sq.
28. ΣΙΒΥΛΑΙΑΚΩΝ AOTOZ A.
Τειρόμενοι θνῆσχον, ἀλλ᾽ ὡς δεδμημένοι ὕπνῳ, O6 ot μέροπες μεγαλήτορες, οὖς ἐφίλησε Σωτὴρ ἀθάνατος βασιλεὺς Θεός. ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ ἥλιτον ἀφροσύνη βεδολημένοι. Οἱ γὰρ ἀναιδῶς
75 Ἐξεγέλων πατέρας, καὶ μητέρας ἠτίμαζον, Γνωστοὺς δ᾽ οὐχ ἐγίνωσχον, ἀδελφειῶν ἐπίδουλοι " Ἦσαν δ᾽ &p μιαροὶ, χεχορυθμένοι αἵματι φωτῶν, Καὶ πολέμους ἐποίουν. [ἐπὶ δ᾽ αὐτοῖς] ἤἥλυϑεν ἀτῊ Ὑστάτη, οὐρανόθεν βεδολημένη, ἣ βιότοιο
80 Δεινοὺς ἐξεῖλεν τοὺς δ᾽ αὖ ὑπεδέξατο ἄδης. ἄδην δ᾽ αὖτ᾽ ἐκάλεσσαν, ἐπεὶ πρῶτος μόλεν ἀδὰμ Γευσάμενος θανάτου, γαῖα δέ μιν ἀμφεκάλυψε. Τοὔνεχα δὴ πάντες οἱ ἐπιχθόνιοι γεγαῶτες ἀνέρες εἰν ἀΐδαο δόμοις ἰέναι καλέονται.
85 AX" οὗτοι πάντες xai εἰν ἀΐδαο μολόντες Τιμὴν ἔσχηκαν, καὶ ἐπὶ πρῶτον γένος ἦσαν.
Αὐτὰρ ἐπεὶ τούτους ὑπεδέξατο, δεύτερον αὖθις Τῶν καταλειφθέντων τε δικαιοτάτων ἀνθρώπων ἄλλο γένος τεῦξεν πολυποίκιλον, οἷς ἐμεμήλει
9o ἔργ᾽ ἐρατὰ, σπουδαί τε καλαὶ, καὶ ὑπείροχος αἰδὼς, Καὶ πυχινὴ σοφίη * τέχνας δὲ μὲν ἐξήσκησαν Παντοίας, εὑρόντες ἀμηχανίαις ἐπινοίας.
Καί τις μὲν γαίην ἀρότροις ἐξεῦρε γεωργεῖν, ἄλλος τεχταίνειν * ἄλλῳ δὲ πλέειν μεμέλητο,
95 ἄλλῳ δ᾽ ἀστρονομεῖν καὶ ὀνειροπολεῖν τὰ πετεινὰ, Φαρμακίη δ᾽ ἄλλῳ, αὐτὰρ μαγικὴ πάλιν ἄλλῳ" ἄλλοι δ’ ἄλλα ἕκαστα μεμηλ ὅτα] τεχνώοντο, Γρήγοροι ἀλφηστῆρες, ἐπωνυμίης μετέχοντες [Τοιαύτης], ὅτι, φασὶν, [ἀκοίμητον] νόον εἶχον,
100. ἀἄπλητόν τε δέμας " στιδαροὶ μεγάλοι τ᾽ ἐπὶ εἴδει
— 81, sqq. Secunda generatio, Egregororum. —
11. Ex Hesiodo, Oper. 116, unde et 88. Αἢ potius ἀμφεχάλυψεν 1 multa sequentium. - 86. Au uno verbo ἐπίπρωτον ἢ Cfr. 18. Codd. ἔση δ᾽ αὐτοῖς : nos corr. ex. ἐπὶ πρώτην vel ἐπιπρώτην, V, 21, et : Aurati conj. Minus placet, minus quippe Xll, 28. Habent Sibyllist alia quoque poeticum , ἐπὶ δ᾽ αὐτούς, lib. Xl, 11, ejusmodicomposita ἐπίπας, περίπας, etc., Joco hinc ducto. sed dubia omnia.
am s
SIBYLLINORUM LIB. 1.
29
Conficiebantur; placidoque simillima somno, Mors obrepebat vitz secura beate.
Felices et magnanimi, quos summus amavit Rex Deus. Et tamen hos olim dementia cepit,
Quum jam nullus amor patrum, aut reverentia matrum, Cognatis non ullus honos :
quin fratribus Ipsis
Insidiabantur, perversi, sanguine fcedi, Atroces bellis : quos ultima perculit ira, De calo tactos aut dura morte peremptos.
' 8o
Orcus eos cepit, greco qui nomine dictus
Est Hades, quod primus eo descenderit Adam, Expertus mortis legem, terraque repostus; . Unde homines, quotquot fuerint, telluris alumni, ᾿ Infernas Hadz sedes dicuntur adire.
85
Nec minus interea, quos primos abstulit Orcus,
Ob genus antiquum primo decorantur honore.
His semel inclusis terra, genus inde secundum Conflavit Deus e reliquis, quos plurima virtus Exemit fato. Nulla hac prestantior setas,
9o
Utilium studiis operum, castoque pudore,
Et disciplinis variis; artesque colebant Quas natura sagax et quas extundit egestas.
Hic terram docuit fodere; ille fabrilia primus
Invenit : quidam torrentia flumina tranat :
95
Sidera suspectant alii, attenduntve volucrum
Auguriis, magicos ritus aut pharmaca curant :
Arti quisque suz vacat impiger et studia urget,
Unde Repertores hi sunt Vigilesque vocati,
Arrectas quod non sinerent requiescere mentes. roo Membra simul valida, et formis procera tremendis
92. Codd. plerique, et nos olim, ἀμη- χανίας ἐπινοίαις : nunc corr. ex Theogn. 385, ubi est : Μητέρ᾽ ἀμηχανίην ἔλαθον. Cfr. etiam Virg. Georg. 1, 146.
97. Codd. μεμηλότε, preter unum fortasse Betnleianum, in quo Volkmann, vir doctus, visus est sibi legere μεμηλό- τα, utique recte. Nos conjecturam hanc cupide amplectimur, sic tamen ut legi malimus in versus initio ἄλλοις,
Ν
99. Codd. ταύτης, ubi nos τοιαύτης, sicut fere παντοίους et παντοίας, supra 68, 92, pariter ad versum sequentem rejecta. Deinde iidem codd. ὅτι φασίν vel ὅττι φρεσίν seu φρεσσίν, lectione uti- que non satis, ne nobis quidem, certa ; ac deinde omnes ἀχύμαντον, pro quo nos ἀχοίμητον, ut ᾿Εγρήγοροι, « Vigiles », jure vocari possint.
100. Alii codd. ἄπληστον.
80
105
I10
115
120
125
130
ZIBYAAIAKQN AOTOZ A.
Ἦσαν ὁμῶς ἔμολον δ᾽ ὑπὸ ταρτάριον δόμον αἰνὸν, Δεσμοῖς ἀῤῥήχτοις πεφυλαγμένοι ἐξαποτῖσαι, Εἰς Γέεναν μαλεροῦ Ad pou πυρὸς ἀκαμάτοιο.
Τῶν δὴ xoi μετέπειτα πάλιν γένος ὁμδριμόθυμον KEeodvn τρίτατόν γε ὑπερφιάλων ἀνθρώπων, Δεινῶν, οἱ χαχὰ πολλὰ παρὰ σφίσιν ἐξεπονοῦντο. Καὶ τούςδ' ὑσμῖναί τ᾽, ἀνδροχτασίαι τε, μάχαι τε Συνεχέως ὥλεσχον, ὑπέρόιον ἦτορ ἔχοντας.
Éx τῶν δὴ μετὰ ταῦτα κατήλυθεν ὀψιτέλεστον ὁπλότατον γένος ἄλλο, μιαιφόνον, ἀχριτόδουλον, ἀνδρῶν ἐν τετράτῃ γενεῇ * οἱ πολλὰ χέεσχον Αἵἴματα, οὔτε Θεὸν δειδιότες, οὔτ᾽ ἀνθρώπους Αἰδόμενοι. Moa γάρ τοι ἐπ᾽ αὐτοῖσι βεδόλητο Οἰστρομανὴς μῆνις xal δυσσεδίη ἀλεγεινή.
Καὶ τοὺς μὲν πόλεμοί τ᾽, ἀνδροκτασίαι τε, μάχαι τε Εἰς Ἑρεόος προΐαψαν, ὀϊζυρούς περ ἐόντας,
ἄνδρας δυσσεθέας. Τοὺς δ᾽ αὖ μετόπισθε χόλοισιν Οὐραάνιος Θεὸς αὐτὸς ἑοῦ μετεθήχατο χόσμου, Ταρτάρῳ ἀμφιθαλὼν μεγάλῳ ὑπὸ πυθμένι γαίης.
Καὶ πάλιν ἄλλο γένος πολὺ χειρότερον μετόπισθεν ἀνθρώπων ποίησ᾽, οἷς οὐκ ἀγαθὸν μετέπειτα θανατος Θεὸς τεῦξεν, ἐπεὶ χαχὰ πόλλ᾽ ἐπονοῦντο. Οἱ γὰρ ὑδριστῆρες πολλῷ πλέον ἢ ὅτ᾽ ἐχεῖνοι, Γίγαντες σχολιοὶ, μιαρῶς δύσφημα χέοντες. Moüvos δ᾽ ἐν πάντεσσι δικαιότατος xal ἀληθὴς ἦν Νῶε, πιστότατος, καλοῖς τ᾽ ἔργοισι μεμηλώς. Καὶ τῷ μὲν Θεὸς αὐτὸς ἀπ᾽ οὐρανόθεν φάτο τοῖα,
Νῶε, δέμας θάρσυνον ἑὸν, λαοῖσί τε πᾶσι Κήρυξον μετάνοιαν, ὅπως σωθῶσιν ἅπαντες. ἣν δέ γε οὐκ ἀλέγωσιν, ἀναιδέα θυμὸν ἔχοντες, Πᾶν γένος ἐξολέσω μεγάλοις ὑδάτων καταχλυσμοῖς. Σοὶ δ᾽ ὦχ᾽ ix ῥίζης γε ἀδιψήτοιο τεθηλὸς
— 104, sqq. Tertia, superborum quorumdam et bello audacium. — 109, sqq. Quarta, impiorum et perversorum. — 120, sqq. Quinta, Gigantum, ex qua fuit Noémus. — 125, sqq. Diluvium universum Noémo ab ipso Deo prenuntiatur. —
(01. An potius $ocav: ὅμως δ᾽ Eyo- — 102. Cfr. infra, 180. λον ἢ quanquam ὁμῶς Sibyllinum est. 107. Codd. ὑσμίνη, in singulari, non
SIBYLLINORUM LIB. I. 91
Corpora. Sed tamen hi stygias obiere tenebras, Et non frangendis astricti membra catenis, Ignis inexstincti diram subiere Gehennam. Tertia stirps hominum post illos deinde secuta est,
109 Sevior, et fastu mentes inflata superbo :
Qui mala multa sibi per mutua damna parantes, Semper et assiduo miscentes arma tumultu, ' Bella per et pugnas internecione peribant, Cordibus indomiti. Quorum de sanguine nata est
110 Posterior soboles, temeraria, cede cruenta : Quarta virum gens illa fuit, qui sanguine multo Immaduere, metu sublato hominumque Deique. Scilicet insana rapti vertigine, quantum Seevitia, tantum misera impietate furebant.
115 Atque hos bella quidem cedesque et prelia dira Demisere Erebo, lacrimandos, impia quamvis Pectora gestantes ; quos omnes percitus ira Czlestis Deus ipse suo detrusit ab orbe, Tartareis clausos tenebris tellure sub ima.
120 Postremo longe pejorem condidit auctor Atque illaudatam stirpem, quam deinde severis Affecit poenis, multa intoleranda patrantem : Scilicet audaces multo magis atque priores, Immanes animis, fantes infanda, Gigantes. .
125 Inter quos unus fuit observantior sequi No£, tenax fidei, sapiens, et rebus honestis Addictus; quem sic Deus est affatus ab alto :
Collige, Noé, tuas vires, populosque moneto Vite, omnes mutare viam, serventur ut omnes.
130 Sin monita haud curent (tanta est insania), totum Disperdam genus, illuvie grassatus aquarum.
Tu propere sylvis humori impervia cede
ita bene: nos ὑσμῖναί τ᾿, ex Homero — 118. Suspicabatur vir quidam doctus
Odyss. 2, 611, et Hesiodo, Theog. 228. μεθεήχατο.
Versus, ut apud veteres poetas, ita in 121. Codd. ποιήσας οὐχ ἀγ. vel ποίη.
Sibyllinis frequens, unde nec alias ἢ0- σεν, οἷς οὐχ ἀγ.
tandus. 122. Codd. quidam Θεός omittunt, 115. Ex Homero , Odyss. loc. supra 124. Cf. II, 233.
dict. una licet voce mutata. 132. Cfr. infra, 185, et 111, 409.
32
ZIBYAAIAKON AOTOZ A.
Δουράτεον κέλομαι δῶμ᾽ ἄφθιτον ἀσχήσασθαι. Θήσω δ᾽ ἐν στήθεσσι νόον, πυχινὴν δέ τε τέχνην,
135
Καὶ μέτρα, xoi κόλπων " ἐμοὶ δέ τε πάντα μελήσει,
ὥστε σε σωθῆναι χαὶ ὅσοι σὺν σοὶ ναίουσιν.
Εἰμὶ δ᾽ ἐγὼ ὁ ἐὼν (σὺ δ᾽ ἐνὶ φρεσὶ σῆσι νόησον) Οὐρανὸν ἐνδέδυμαι, περιδέόλημαι δὲ θάλασσαν, Γαῖα δέ μοι στήριγμα ποδῶν, περὶ σῶμα χέχυται
140
ἀὴρ, ἠδ᾽ ἄστρων με χορὸς περιδέδρομε πάντη.
Éwvín γράμματ᾽ ἔχω * τετρασύλλαθός εἰμι " νόει με. Αἱ τρεῖς αἱ πρῶται δύο γράμματ᾽ ἔχουσιν ἑκάστη, H 1 i N A & LEE! Ν δὲ , λοιπὴ δὲ τὰ λοιπὰ, καὶ εἰσὶν ἄφωνα ὃξ πέντε * Τοῦ παντὸς δ᾽ ἀριθμοῦ ἑκατοντάδες εἰσὶ δὶς ὀκτὼ,
Καὶ τρεῖς τρὶς δεχάδες, σὺν γ᾽ ἑπτά. E voug δὲ τίς εἰμι;
Οὐχ ἀμύητος ἔσῃ τῆς παρ᾽ ἐμοὶ σοφίης.
c. φάτο᾽ τὸν δὲ τρόμος Ads μυρίος, οἷον ἄκουσε. Καὶ τότέ δὴ νοερῶς τεχνησάμενος τὰ ἕχαστα, Λαοὺς ἐλλιτάνευε, λόγων δ᾽ ἐξήρχετο τοίων,
150
ἄνδρες ἀπιστόχοροι, μεγάλῳ βεδολημένοι οἴστρῳ,
Οὐ λήσει Θεὸν ὅσσ᾽ ἐπράξατε. Πάντα γὰρ οἶδεν ἀθάνατος σωτὴρ, πανεπίσχοπος, ὅς μ᾽ ἐχέλευσεν ἀγγέλλειν ὑμῖν, ἵνα μὴ φρεσὶν ἐξαπόλησθε. Νήψατε, τὰς καχίας ἀποχόψατε, μηδὲ βιαίως
155
ἀλλήλοις μάρνασθε, μιαιφόνον ἧτορ ἔχοντες,
Αἵμασιν ἀνδρομέοις πολλὴν γαῖαν ἀρδεύοντες. Αἰδέσθητε, βροτοὶ, τὸν ὑπερμεγέθη xai ἄτρεστον
4 , , N ^ *, P Οὐράνιον χτίστην, Θεὸν ἄφθιτον, ὃς πόλον οἰχεῖ, Καὶ τοῦτον πάντες λιτανεύσατε (χρηστὸς ὑπάρχει),
160
[d ADEST e N 7 ΄“ 2 / / N Γοῦτον ὑπὲρ ζωῆς πόλεων χόσμοιό τε παντὸς,
'ετραπόδων, πτηνῶν τε, ἵν᾽ ἵλεως ἔσσεθ᾽ ἅπασιν. » . ω ἔσται γὰρ ὅτε κόσμος ὅλος ἀπερείσιος ἀνδρῶν,
— 136, sqq. /Enigma de Dei nomine. — 147, sqq. Noémi praedicatio, —
133. Codd. δόμον, ubi δῶμ᾽ propo- suit Ops. recte.
138, sqq. E sanctis libris, presertim propheticis, passim. Sed et conferendum Orphicum fragm. 1, et Serapidis oracu- lum de se ipso apud Macrobium, Sat. I, cap. 20.
139. Productum in κέχυται cremen- tum Sibyllina licentia.
141, sqq. /Enigma propter numeros obscuros atque incertos difficile, nec- dum solutum : vide not.
145. Codd. R. et F. σὺν τοῖς ἑπτά, cetera ut vulg. et nos. Sed in excerptis
SIBYLLINORUM LIB. I.
Ligna, domumque fretis habilem fabricare secandis. Ipse operis monstrabo viam, dabo mentis acumen,
Mensuram, spatium, formam : mihi cura salutis
Summa tus fuerit, fuerit mihi cura tuorum.
Ipse ego sum qui 'sum (memor huc advertito mentem); Vestit me celum ; cingunt magni equora ponti ;
Fulcit terra pedes; vastus complectitur aer;
το
Et chorus astrorum me circumvolvitur omnis.
Sunt elementa novem mihi, sunt et quattuor omnes Syllabe ; in his prim: tres binis ex elementis, Quarta fit e reliquis; insunt his consona quinque. Totius at numeri bis sunt hecatontades. octo
145
Et ter tres decades, cum septem. Si scieris me,
Divine te nulla rei secreta latebunt.
Sic effatus : at hunc subito tremor occupat ingens. Mox ubi prudenti jussa omnia mente paravit, Hortari cepit populos et talia fari :
150
O homines, quis vos incredulus abripit error ?
Vestra latere Deum speratis facta ? Salutis Arbiter &ternus, videt omnia et omnia novit : Cujus dicta fero, ne vos dementia perdat. Discite justitiam, vitiis absistite, neve
155
Inter vos furiis odia exercete cruentis,
Humano late maculantes sanguine terram. Immensum invictumque Deum, rerumque potentem, Cui domus in celo, cui finis nulla, timete, Mortales, votisque piis orate (benignum
160
Scilicet), ut mundum viventem, urbesque, hominesque, Quadrupedes volucresque,
ut praesens omnia servet.
Tempus erit, quum totus aquis delebitur orbis,
mstis passim obviis, in iis presertim quie sub Theosophie titulo bibliothecarum catalogis inscribuntur, diverse legitur. xal τέσσαρες vel σὺν τετράσι, alicubi etiam xal δὶς ἑπτά, unde major nodi sol- vendi difficultas : vide not.
146. Pentametro pro hexametro clau- ditur z»nigma nou sine exemplis in- scriptionum veterum, etiam apud Mane- thonem crebris.
*
150, sqq. Cfr. Fabricium in Pseud- epigraph. V. T. et vide not.
150. Ἀπιστόχοροι, « impietate farti v, et sic infra, 177 et 329. At in libris Xl- XIV, passim. ἀπληστόχοροι, unde ratio dubitandi.
159. Sic in Psalterio sepe, ὅτι χρὴ“ στός, « quoniam bonus », Ps. 10, v. t, et passim.
161. Finis idem versus infra, 214.
84 SIBYAAIAKON AOTOZ A.
ὕδασιν ὀλλύμενος, φο(ερὰν ὀλολύξετ᾽ ἀοιδήν. ἔσται δ᾽ ἐξαπίνης ἀὴρ ἀχατάστατος ὑμῖν, 165 Καὶ χόλος οὐρανόθεν μεγάλου Θεοῦ ἥξει ἐφ᾽ ὑμᾶς. ἔσται δ᾽ ἀτρεχέως, ὅτ᾽ ἐς ἀνθρώπους προΐαψει Σωτὴρ ἀθάνατος, ἂν μὴ Θεὸν ἱλάξησθε, Kai μετάνοιαν ἔχητ᾽ ἀπὸ νῦν, xai μηκέτι μηδὲν Δύσχολον ἠὲ χακόν τ᾽ ἀθεμίστατον ἄλλος ἐπ’ ἄλλῳ. 170 ἸΠράττῃ, ἀλλ᾽ ὁσίῳ βιότῳ πεφυλαγμένος εἴη. Οἱ δέ μιν εἰσαΐοντες ἐμυχτήριζον ἔχαστος, Fxopova χιχλήσχοντες, ἀτὰρ μεμανημένον ἄνδρα. Καὶ τότε δ᾽ αὖ πάλιν αὖθις ἀνίαχε Νῶε ἀοιδήν, μέγα δείλαιοι, κακοήτορες, ἄστατοι ἄνδρες, 175 Αἰδοίην προλιπόντες, ἀναιδείην ποθέοντες, Ἁρπασιαῖοι τύραννοι; ἁμαρτωλοί τε βίαιοι, Ψεῦσται, ἀπιστόχοροι, χκαχοπράγμονες, οὐδὲν ἀληθεῖς, Δεχτροχλόποι θ᾽, εὑρεσσίλογοι, δύσφημα χέοντες, Οὐχ ὀργὴν δὲ Θεοῦ δειδιότες ὑψίστοιο, 180 Εἰς γενεὴν πέμπτην πεφυλαγμένοι ἐξαποτῖσαι. Οὐ κχλαίετ᾽ ἄλλυδις ἄλλον, ἀπηνέες, ἀλλὰ γελᾶτε. Σαρδόνιον μείδημα γελάσσετε, ὁππόταν Tien Τοῦτο, λέγω, τὸ Θεοῦ φοδερὸν καὶ ἐπήλυτον ὕδωρ, ὁππότε καινιεῖ ἱερὸν γένος ἐν χθονὶ χῦμα, 185 ἀέναον ῥίζησιν ἀδιψήτοισι τεθηλός, Αὐτόπρυμνον ἀΐστον ἰῇ [δ᾽] ἐν νυχτὶ γένηται, Καὶ πόλεις αὐτάνδρους σεισίχθων εἰνοσίγαιος Κευθμῶνος γαίης σχεδάσει, καὶ τείχεα λύσει. Καὶ τότε χόσμος ἅπας τε ἀπειρεσίων ἀνθρώπων 100 Θνήξεται. Αὐτὰρ ἐγὼ πόσα πενθήσω, πόσα χλαύσω Οἴκῳ δουρατέῳ, πόσα δάκρυα χύμασι μίξω ; Hv γὰρ ἐπέλθη τοῦτο Θεοῦ κεχελευσμένον ὕδωρ, Πλεύσει γῆ, πλεύσουσιν ὄρη, πλεύσει δὲ xai αἰθὴρ, ὕδωρ ἔσται ἅπαντα, καὶ ὕδασι πάντ᾽ ἀπολεῖται. 195 Στήσονται δ᾽ ἄνεμοι, xai δεύτερος ἔσσεται αἰών. 163. Àn φοδερήν legendum ? metrumque, et omnino legendum videtur 174. "Actato: an forte respicit ad ἅρπαγες ἠδὲ τύραννοι vel ἠὲ τύραννοι. ἀστασίῃσι τύραννοι, VIII, 185? Aliter codd. libro Vlll, 185, ἀστασίῃσι 115—177. Tres versus ex VIII, 184, τύραννοι, ubi vide not.
sqq. male huc illati. 179. Cfr. VIII, 183. 176. Sic codd. : sed peceant lingua 180. Cfr. supra, 102.
SIBYLLINORUM LIB. I. 90
Totaque gens hominum : vos illa ululabitis hora. Tempus erit, quum vi subita turbabitur aer,
165 De cxloque repente Dei vos opprimet ira. Tempus erit, magni quum Numinis ultio presens Seeviet in terras, nisi vos placabitis illam Mutata vite jamjam ratione, neque ulli Inter vos posthac vis aut injuria fiat,
170 Sancta sed a cunctis pietatis jura colantur.
Sic ait : ast illi frustra ridere monentem, Insanumque virum dementatumque vocare. Tunc iterum tales effudit Noé loquelas :
O miseri, perversum animis et futile vulgus,
175 Fas omne et sanctum soliti violare pudorem, Raptores violenti, importunique tyranni, Mendaces, peccare avidi, sine jure fideve,
Proni in adulterium, falsa et blasphema loquentes, Nil formidantes supremi Numinis iram,
180 Quz vos ad quinti penas jam destinat cvi.
Non fletis, duri, inter vos! ridetis, inepti! Sardonium risum ridebitis, horrida quando Illa repens effusa ruet divinitus unda,
In terrisque sacram renovabunt equora gentem
185 Florentem eternum radicibus incorruptis,
Que penitus noctis spatio delebitur uno, Cumque viris urbes imis evellet ab antris Terrarum concussor et ardua mcenia rumpet. Et tunc omne decus mundi, cunctique peribunt
190 Mortales. At ego, heu! quantum lacrimansque gemensque,
Inclusus ligno, miscebo fletibus z&quor! Illa, inquam, mittente Deo, quum venerit unda, Nabit humus, nabunt montes, celum quoque nabit; Omnia pontus erunt, perdentur et omnia ponto.
195 Tum venti sistent, atque etas altera surget.
181. Sic infra, 399, ἀλλήλας χλαύ- 185. Cfr. supra, 132.
σονσιν. 186. Melius III, 404, αὐτόπρεμνον. 183. Ex VII, 1. Deinde codd. omnes copulam δ᾽ omitte- 184, sqq. Quinque versus ex III, 403, — baut : nos add.
sqq., sed male huc illati et misere depra- — 192, sqq. Septem versus ex VII, 7,
vati : vide ibi not. sqq. et cfr. supra, 183.
96 | XIBYAAIAKQON AOTOZ A.
ὦ Φρυγίη, πρώτη, δ᾽ ἀναδύσῃ ἀφ᾽ ὕδατος ἄχρου " Πρώτη δ᾽ αὖ θρέψεις γενεὴν ἑτέρην ἀνθρώπων ρχομένην αὖθις - ἔσσῃ δὲ τροφὸς περὶ πάντων. ἀλλ᾽ ὅτε δὴ γενεῇ τὰ μάτην ἐλάλησεν ἀθέσμῳ, 200 ἵψιστός τ᾽ ὥφθη, πάλι δ᾽ ἴαχε, φώνησέν τε, δὴ καιρὸς ἐπέστη, Νῶε, τὰ ἕχαστ᾽ ἀγορεύειν, cca τε ἥματι τῷ σοὶ ὑπέστην καὶ χαξένευσα, Πάντα μάλ᾽, ὅσσα πάρος γενεαὶ κακὰ μυρί᾽ ἔπραξαν, Ρέξαι ἀπειρεσίῳ κόσμῳ διὰ λαὸν ἀπειθῆ. “υ ἀλλὰ τάχει ἔμδηθι σὺν υἱέσιν, ἠδὲ δάμαρτι, Καὶ νύμφαις. Κάλεσον δ᾽ ὁπόσοις χέλομαι ἀγορεύειν, Τετραπόδων [τά τε] φῦλα, καὶ ἑρπετὰ, καὶ πετεηνά. Τοῖσιν δ᾽ ἐν στήθεσσιν ἐγὼ μετέπειτα βαλοῦμαι Προφρονέως ἰέναι, ὁπόσων ζωὴν ἐπιτείλω. 210 ς ἔφατ᾽ " αὐτὰρ ὁ βῆ, μέγα δ᾽ ἴαχε, φώνησέν τε. Καὶ τότε δ᾽ αὖ ἄλοχος, xai υἱέες, ἠδέ γε νύμφαι, Οἴχῳ δουρατέῳ ἐσελήλυθον * αὐτὰρ ἔπειτα Βῆσάν τ᾽ ἄλλα 8xac0', ὅσαπερ Θεὸς ἤθελ᾽ [ἐέρξαι]. ἀλλ᾽ ὅτε δ᾽ ἁρμονία χληῖς περὶ πῶμ᾽ ἐγενήθη, 215 Εἰς [πλάγι᾽]} ἁρμοσθεῖσα περιξεστῷ ἐνὶ χώρῳ, Δὴ τότ᾽ ἐπουρανίοιο Θεοῦ ἐτελείετο βουλή. Σὺν δ᾽ ἔδαλεν νεφέλας, χρύψεν δὲ πυραυγέα Oiaxov: Σὺν δ᾽ ἄστροις μήνην, καὶ οὐράνιον στεφάνωμα, Πάντα περισχεπάσας, μεγάλ᾽ ἔχτυπε, δεῖμα βροτοῖσι, 220 Πρηστῆρας πέμπων " συνεπηγείροντο δ᾽ ἀῆται Παντες, καὶ ὑδάτων φλέθδες ἐλλύοντο ἅπασαι, Οὐρανόθεν μεγάλων ἀνοιγομένων χαταραχτῶν, αὶ μυχῶν γαίης καὶ ἀδύσσου ἀκαμάτοιο ὕδατα μυριόεντα φάνη, καὶ γῆ ἐχαλύφθη 225 Πᾶσα ἀπειρέσιος. Αὐτὸς δ᾽ ἐπενήχετο Op boo Οἷχος θεσπέσιος * πολλοῖσι δὲ κύμασι λαόροις Ῥηγνύμενος, χαὶ γηχόμιενος ἀνέμων ὑπὸ ῥιπῆς, ὥρνυτο δειμαλέως: ἔτεμεν δέ γε μυρίον ἀφρὸν Στείρα, χινυμένων ὑδάτων κελαρυζομενάων.
— 199, sqq. Diluvii universi narratio. —
196, sqq. Cfr. infra, 261, sqq. et VII, . cit Ops. Deinde iidem xal ἑρπετῶν xai 12, sqq. πετεηνῶν. : corr. Ops. Lectionem vero 201. Codd. τά τὸ non habent : adje- πετεεινῶν plane nunc omittimus.
200
» 202
210
215
220
225
SIBYLLINORUM LIB. I. 31
O Phrygia, ex alto tu gurgite prima resurgens, Ad lucem erumpes : hominum tu prima renatum Educes genus, et censebere maxima nutrix. Sed postquam frustra monuit mala corda, supremum Astitit ante oculos Numen, rursusque locutum est : Jamnunc tempus adest, quo fiant omnia, Noé, Quee tibi promittens olim ventura monebam. . Omnia quz faciunt, et que fecere priores, Certum est indocili cumulata rependere mundo. Sed tu, cum natis et conjuge, protinus intra, Et nuribus ; necnon, me designante, vocabis Omne genus pecudum, volucres ipsasque vocabis Serpentes : ego deinde, quibus dabo vivere, mentem Injiciam, ne quid cessent parere jubenti. . Sic ait : ille autem clamorem sustulit altum. Intravit conjux primum; natique, nurusque Lignea tecta domus subierunt; cetera deinde Omnia, que voluit Deus alta includere nave. Hinc, ubi conveniens firmavit opercula clavis, Missa per obliquum, qua sedes apta dabatur, Tum suprema Dei jamjamque implenda voluntas Nubila condensat, solem caligine condit Horribili, et lunam, stellas, clique coronam Obvolvens tenebris, mortalia pectora turbat. Verruntur sola turbinibus : flant undique venti Collecta in medium rabie; solvuntur aquarum Vene omnes; rumpit polus immanes cataractas, Et quacumque latent terre interioribus antris Mille fluenta ruunt : immenso gurgite mundus Obruitur. Domus interea divina natabat, Fluctibus et ventis circumsona, terribilesque Undarum venientum 1ctus hinc semper et illinc Fortibus excipiens costis habilique carina, Spumantem rauco sulcabat murmure pontum.
213. Codd. ἤθελε ῥαῖξαι vel ῥέξαι : nos. lectionis ex Genesi, cap. 6, v. 16, ubi
corr.
est ἐκ πλαγίων.
215. Codd. plerique εἰς πλάγιον, alii 216. Finis aperte ex Homero. pessime εἰς πλάσιν : correx. nos, metri — 229. Codd. στείρα, et sic nos olim: causa, duce Turnebo. Fons autem vere Sed medelam suasit Boissonadius ex Ho-
38 430
24b
250
255
. 260
XIBYAAIAKON AOTOX A.
ἀλλ᾽ ὅτε κόσμον ἅπαντα Θεὸς κατέκλυσ᾽ ὑετοῖσι, Καὶ τότ: δ᾽ αὖ Νῶε φρεσὶν ἔνθετο, ὄφρ᾽ ἐσαθρήση, ἀθανάτου βουλῆῇσιν " ἔδυ δέ τε Νηρέος ἄδην. ᾿ χα δὲ vp. ἀνέῳξε περιξεστοῦ ἀπὸ τοίχου ἐμπείροις ἁρμοῖσι κατ᾽ ἀντίον ἁρμοσθέντα - Καὶ λεύσας ὑδάτων ἀπειρεσίων πολὺ πλῆθος Πάντοσε Νῶε [υόρον μόνον] ὀφθαλμοῖσιν ὁρᾶσθαι, Δεῖμ᾽ ἔχε, καὶ κραδίην πάλλεν μέγα. Καὶ τότε δ᾽ ἀὴρ Βαιὸν στειλάμενος, ἐπειὴ χκάμεν ἤμασι πολλοῖς Κόσμον ὅλον δεύων, διελὼν τότε, οἷά τε χλωρὸν, Αἰματόεντα πόλοιο μέγαν τε πυραυγέα δίσχον Δεῖξεν χεχμηῶτα * μόλις δ᾽ εἶχεν Νῶε θάρσος. Καὶ τότε δὴ πελίην οἴην ἀπονόσφι ποιήσας ἔχδαλεν, ὄφρα γνοίη ἑνὶ φρεσὶν, εἴ ποτε γαῖα Φαίνετ᾽ ἔτι στερεή. Η δὲ πτερύγεσσι καμοῦσα, Πάντα περιπτήσασα, πάλιν τρέπετ᾽ " οὔτε γὰρ ὕδωρ ἦν χοπάσαν * μάλα γάρ τε πεπληρώχει τὰ ἕχαστα. Αὐτὰρ ὃς ἡσυχάσας πάλιν ἤματα, πέμπε πέλειαν Αὖθις, ἵνα γνῷ, εἴπερ ἐπαύσατο ὕδατα πολλά. H δ᾽ ἄρα πωτήεσσα διέπτατο᾽ βῇ δ᾽ ἐπὶ γαῖαν" Βαιὸν δ᾽ ἀμπαύσασα δέμας νοτερῇ ἐπὶ γαίη, ἂψ ἐπὶ Νῶε πάλιν δ᾽ [ἐπανήἼλυθε, χάρφος ἐλαίας Σῆμα φέρουσα μέγ᾽ ἀγγελίης. Θάρσος δ᾽ ἔχε πάντας Καὶ μέγα χάρμ᾽, ὅτι γαῖαν ἐπελπίζεσχον ἀθρῇσαι. Καὶ τότε 0? μετέπειτ᾽ ἄλλον μελανόπτερον ὄρνιν [Τεύχεος ἐξαπέπευψεν]: ὁ δὲ πτερύγεσσι πεποιθὼς, Προφρονέως πέτατο, γαίη δ᾽ ἐλθὼν ἀπέμεινε. Γνῶ δέ τε Νῶε ὅτι γαῖα πέλει πέλας ἄσσον ἐοῦσα. ἀλλ᾽ ὅτε δὴ ῥοθίοις ἐπὶ κύμασιν ἔνθα καὶ ἔνθα, ἀμόροσίῃ τέχνη, ἐπενήχετο οἴδμασι πόντου, [Πη]γνυμένῃ ὀλίγης ἐπὶ ἠόνος ἐστήριχτο.
ἔστι δέ [τι] Φρυγίης ἐπὶ ἠπείροιο μελαίνης Ἡλίδατον τανύμηχες ὄρος - ἀραρὰτ δὲ καλεῖται, ὅττ᾽ ἄρα σωθήσεσθαι ἐπ᾽ αὐτῷ πάντες ἔμελλον,
mero, lliad. α, 482, Odyss. β, 482, ubi ἔμαρε, utrumque sine sensu : nos corr. pariter στείρ ad versum rejicitur. 241. Cír. VII, 125. 232. Volebat Struvius ἀναοιγομένων. 244. Codd. ἐπὶ στερεῇ : nos corr. 286. Codd. νῶ᾿ ἔμορεν ὁφθ. vel νόον 251. Codd. δέ τε ἦλνθε : nos corr.
230
235
w-
240
SIBYLLINORUM LIB. I. 39
Sed postquam totum pluviis Deus eluit orbem, Tum vero cupiit (nam sic Deus ipse monebat) Cernere Noé foras, nec jam fastidia Nerei Longa ferens, tecti loculos, quos mobile lignum Artabat mira junctos compage, resolvit.
T'um procul immensam molem miratus aquarum, Objectumque sibi pontum undique et undique mortcm Ut videt, ut magno pulsatur corda timore.
Interea parvo coepit discedere tractu,
Heu! nimium longa madidum caligine celum; Sanguineoque polus tinctum livore retexit
Et tanquam fessum solis caput. Ille timore
Vix posito, et si qua tellus nudata pateret,
Scire parans, uni laxavit claustra columbae;
Qui, postquam rapidis lustravit singula pennis,
Ὁ Fessa labore redit : neque enim defecerat unda,
Terrarum late immensum diffusa per orbem. Inde aliquot fluxere dies, rursusque columba Missa foras, si forte tumor compressus aquarum. Fertur avis levibus pennis vaga, nactaque terram Humentem, vires optata sede reponit : Mox ad Noé redit, ramum frondentis olive Ore ferens, terre signum pignusque recepta; Quo viso firmati omnes, telluris amore Exsultant. Aliam posthac nigrantibus alis Emisit volucrem, celeri que fisa volatu, Inventoque solo, reditus secura, remansit. Sensit adesse sibi portus jam Noé propinquos : Ac postquam paulisper aquis impulsa natavit Divina ratis arte, secans maris humida terga, Appulit exiguz terrz tandemque quievit.
Fst mons in Phrygia nigra felicibus arvis, Arduus, alta petens, Árarat cognomine dictos Haud frustra, quod certam illic reperire salutem
ἔξεμψεν : nos corr. dubsa tamen lectione. 260. Codd. órrr»pévr,
255. Codd. τάχος ἐξέπεμψεν τεὶ ὑκεξ- ὡς τάχος. "Vide an λάφνακος ron BO.
: corr Quidam τοίχου proposoerunt : plerique — 261, sqq. De hoc loco, vide
40
265
270
280
285
290
ZIBYAAIAKON AOTOZ A.
ἂν τούτῳ μεγάλη δὲ ποθὴ καταθύμιος ἦεν." ἔνθα φλέδες μεγάλου ποταμοῦ Μαρσύαο πέφυχαν. [Τοῦδε] κιδωτὸς ἔμεινεν ἐν [opere] χαρήνῳ, Ληξάντων ὑδάτων. Τότε δ᾽ αὖ πάλιν οὐρανόθι πρὸ Θεσπεσίη μεγάλοιο Θεοῦ πάλιν ἴαχε φωνὴ Toiov ἔπος͵ Νῶε πεφυλαγμένε, πιστὲ, δίκαιε, Θαρσαλέως ἔξελθε σὺν υἱέσι, καί τε δάμαρτι, Καὶ νύμφαις τρισσαῖς, καὶ πλήσατε γαῖαν ἅπασαν Αὐξόμιενοι, πληθυνόμενοι, τὰ δίκαια νέμοντες ἀλλήλοις, γενεαῖς γενεῶν, ἄχρις εἰς κρίσιν ἥξει Πᾶν γένος ἀνθρώπων, ἐπειὴ κρίσις ἔσσεθ᾽ ἅπασιν. ὡς ἔφατ᾽ ἀμϑροσίη φωνῇ. Νῶε δ᾽ ἀπὸ κοίτης ἧξ' ἀποθαρσήσας ἐπὶ γῆς " υἱοὶ δὲ σὺν αὐτῷ, Hà δάμαρ, νύμφαι τε, καὶ ἑρπετὰ, καὶ πετεηνὰ,. Τετραπόδων θηρῶν τε γένη, καὶ τἄλλ᾽ ἅμα πάντα Οἴχου δουρατέου ἐξήεσαν εἰς ἕνα χῶρον. Καὶ τότε δή τοι Νῶε διχαιότατος ἀνθρώπων ὄγδοος ἐξῆλθεν, δὶς εἴχοσι καὶ μίαν ἠῶ Πληρώσας ὑδάτεσσι, Θεοῦ μεγάλου διὰ βουλάς. ἔνθ’ αὖθις βιότοιο νέη ἀνέτειλε γενέθλη, Χρυσείη πρώτη, ἥτις πέλεθ᾽ Dorn, ἀρίστη, EE οὗ πρωτόπλαστος ἀνὴρ γένετ᾽ * οὔνομα P αὐτῇ Οὐρανίη, ὅτι πάντα Θεῷ μεμελημένη ἔσται. ἐνεῇΐς ἔχτης πρῶτον γένος, ὦ μέγα γάρμα, ἧς ἔλαχον ᾿ετέπειτα, ἐς euo εἰπὸν Dep; Πολλὰ χλυδωνισθεῖσ᾽ ἅμ᾽ ἐμῷ πόσει xai δαέρεσοσιν, Hà" ἑχυρῷ θ᾽ ἑχυρῆ, ὁμονύμφοισί τε παθοῦσα. ἄρτι δὲ αἰνήσω * ἔσται πολυποίκιλον ἄνθος Év συκῇ. [Μέσος εἶτα] χρόνος βασιλήϊον ἀρχὴν
— 283, sqq. Sexta hominum generatio post diluvium prima, Aurea vulgo dicta, [cujus se Sibylla participem facit, ab ipsaque ideo narrare desinit, vaticinari in-
. 265. Codd. μαρσύου. Prima in hoc 280. Ex divi Petriep. II, c. 2, v. 5. nomine corrupta non magis offenditquam 281. Errat de numero Sibyllista, dies alia apud Nostros similia, ut in πιστο- tantum recensens quibus pluvia terram
πορθεῖς, VIII, 187, etc. eluit, Genes. cap. 7, v. 17. 266. Codd. τῷ δὲ et ὑψηλοῖο: re- 288. Redit hic Noster ad Hesiodeas scripsit Ops. τοῦδε, nos ὑψήεντι. generatioues, quas supra post 124 inter- 215. Codd. vos δ᾽ ὡς ἀπὸ χοίτ. ruperat.
276. Codd. ἧς vel οἷς, ubi nos 5t e 2481. Respexitad hunc locum Eusebius
conj.
seu quisquis ipsi preivit (cfr. not. ad
SIBYLLINORUM LIB. I.
Αι
Fata tulere homines, et spe votoque potiri ;
Unde suos ingens erumpit Marsya fontes.
Hujus in excelso postquam, cessantibus undis,
Constitit arca jugo, tum rursus ab zthere summo
Grande sonans magni vox est audita parenus : Noé fidelis, amans equi, servate periclis,
270
Egredere audenter, simul et cum conjuge nati,
Tresque nurus: et vos terre loca vasta replete, Crescite multiplici numero, sacrataque jura Tradite natorum naus, dum venerit hora Judicii, quoniam cuncti sub judice sistent.
275
Sic voce ambrosia fatur, Citus ille cubili
Exsilit ad terram; necnon natique nurusque
Et conjux ; necnon serpentes atque volucres, Quadrupedum pecudumque genus; tum cetera cuncta Ex arca interiore locum egrediuntur in unum.
480
Prodiit octavus, cultor fidissimus cqui,
Quum bis vicenas in aquis atque insuper unam
Noé diem egisset : sic fata suprema ferebant. Hinc nova progenies, hinc etas aurea prima
Exorta est hominum, que ducitur ordine sexta;
285
Optima post homines natos, et nomine dicta
C:elestis : quippe hanc presens Deus ipse fovebit. O svi sexti gens prima! o magna voluptas,
Qua perfusa fui, postquam discrimina mortis Effugi, jactata meo cum conjuge, necnon
290
Et socer et socrus, glos utraque, levir uterque!
Nam quid plura loquar ! ficus se floribus ipsa Iuduet. Ast illo se tempore regia primum
cipit], in qua regnandi futurum docet initium sub tribus regibus justissimis [an
tribus Noémi filiis ?]
VHI, 217) in Orat. ad Sanct. ita loquens: Ἐρυθραία Σίδυλλα φάσχουσα ἑαυτὴν ἔχτῃ γενεᾷ μετὰ τὸν χαταχλνσμὸν γε- νέσθαι. ἴῃ quo tamen memoria lapsus est : non enim post diluvium, sed ab origine mundi sextam generationem hic numerat Sibylla.
. 289. Codd. σὺν pro ἅμ᾽. Dein for-
tasse placeret ἠδὲ δαῆρσι.
291. Codd. non post αἰνήσω, sed in ver- sus fine distinguunt. Ficum variis floribus ornatam prodigiosz cujusdam fertilitatis imaginem fiuxit sibi Noster, ad Homerum fortasse respiciens, Od. ἡ, 121; nihil tamen admodum simile.
292. Codd. μεσάσει δὲ χρόνος, ac versu sequenti óét», quod utrumque nos Corr.
49 ZIBYAAIAKQN AOTOZ A. Σχυπτροφόρον [ δείξει. Τρεῖς γὰρ βασιλεῖς μεγάθυμοι,
ἄνδρε δικαιότατοι, μοίρας [δια ἰδηλήσονται,
295 Πουλνυετῇῆ δ᾽ ἄρξουσι χρόνον, τὰ δίκαια νέμοντες ἀνδράσιν, οἷσι μέμνλε πόνος καὶ ἔργ᾽ ἐρατεινά. Γαίη δ᾽ αὖ χαρποῖς ἐπαγάλλεται αὐτομάτοισι Φυομένη πολλοῖσιν, ὑπερσταχύουσα γενέθλη.
Οἱ δὲ τότ᾽ [ἰθυντῆρες͵ ἀγήραοι ἤματα πάντα
ὅ00 ἔσσονται, νόσφιν νούσων χρυερῶν μαλεράων. Θνήξονται ὕπνῳ βεδολημένοι, ἐς δ᾽ ἀχέροντας Eiv Αἴδαο δόμοις ἀπελεύσονται, καὶ ἐκεῖσε Τιμὴν ἕξουσιν, ἐπειὴ μαχάρων γένος ἦσαν, ὄλέιοι ἀνέρες, οἷς Σαδαὼθ νόον ἐσθλὸν ἔδωχεν,
305 Αὐτὰρ xai τούτοισιν ἀεὶ συμφράσσατο βουλάς.
ἀλλ᾽ οὗτοι μάκαρες, καὶ εἰν ἀἴδαο μολόντες, ἔσσονται. Τότε δ᾽ abre βαρὺ στιδαρὸν μετέπειτα Δεύτερον αὖ γένος ἄλλο χαμαιγενέων ἀνθρώπων, Τιτήνων. ὅμοιος δὲ τύπος ἐπὶ πᾶσιν ἕχαστον,
310 Εἶδος καὶ μέγεθός τε φυήν - φωνὴ δὲ μί᾽ ἔσται, ὡς πάρος ἐχ πρώτης γενεῆΐῆς Θεὸς ἐν στήθεσσιν ἔνθετο. ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ ὑπέρθιον ἦτορ ἔχοντες ὕἥστατα βουλεύσονται, ἐπειγόμενοι πρὸς ὄλεθρον, ἀντίδιον μαχέσασθαι ἐπ᾽ οὐρανῷ ἀστερόεντι.
315 Καὶ τότε δ᾽ ὠχεανοῦ μεγάλου ῥύσις ἔσσετ᾽ ἐν αὐτοῖς, Μαινομένων ὑδάτων. Ó μέγας Σαξαὼθ δὲ χολωβθεὶς Εἴρξει χωλύων, ὅτι μὴ καταχλυσμὸν ὑπέστη Αὖθις ποιήσειν ἐπὶ ἀνθρώπους καχοθύμους.
ἀλλ᾽ ὁπόταν ὑδάτων παλλῶν ἀπερείσιον οἶδμα, Jao Κύματος ὀρνυμένοιο ἐπ᾽ ἄλλυδις ἄλλο, ποιήση prie παύεσθαι, εἰς ἄλλα τε βένθεα πόντου Μέτρ᾽ ὀλιγώσειεν, λιμέσι καὶ τρηχέσιν ἀχταῖς ἀμφὶ γαίη ὁρίσας, ὁ μέγας Θεὸς ὑψικέραυνος. — 801, sqq. Secunda [post diluvium) generatio , Titanum. — 315, sqq. Novi
diluvii mins a Deo compresse. — [Hic lacuna ingens rerum.) —
293. Conferendi maxime de humana 299. Codd. οἱ δέ τε τηθευτῆρες (sic) : deorum origine Evemerus et Ennius, nos corr.
apud Lact. 1, cap. 14. 301. Àn melius δ᾽ ὕπνῳ ἢ et in fine, 294. Codd. μοίρας δέ τε δηλήσονται : δὴ Ἀχέρονταῦ 109 COIT. κι |
^".
SIBYLLINORUM LIB. I.
Imperia ostendent terris, quum fcedere facto
Tres justi reges, divisis partibus cequis,
Sceptra diu populis imponent, sanctaque tradent Jura viris, quibus est operum pia cura bonorum. Sponte sua tellus leto feret ubere fruges, Spicarumque gravi reditu ditabit alumnos.
Nec, qui tum vivent, annorum damna timebunt; Sed morbis semper vacui expertesque dolorum, Morte, velut somno, cessabunt, inque profunda Devenient Acherontis, ubi nec honore carebunt. Fortunati homines, sanctum genus, intima quorum Corda Deys fiuxit Sabaoth, ultroque benignis Consiliis mores et amico lumine rexit.
Invidia digni, vel quum susceperit ipsos
Orcus, erunt, Hominum sedenim gens altera surget, Ingens, horribilis, Titanum terrigenarum,
Queis eadem facies, eadem natura, modusque Corporis et species, et lingua erit omnibus una, Lingua, docente Deo, primevis cognita mundi Civibus. Ast illos vesana superbia mentis Impellet, certam sibimet molita ruinam,
Illato bello stellatum invadere Olympum.
In quos exundans furiato gurgite magnus
Ingruet Oceanus. Sabaoth sed maximus illum Comprimet indignans : neque enim disperdere rursus Perversum genus immissis promiserat undis.
Sed postquam tumidos fluctus rabiemque citatam Undarum huc illuc disjecerit irrumpentum, Quumque novis &equor devinctum finibus intra Litoreos obices compresserit, oppositaque Munierit terra magni vis Áltitonantis,
295
3oo
210
315
320
312. Cfr. Ill, $ 2, initio. 315, sqq. De novi diluvii minis a Deo
304. Recurret vox Σαδαώθ infra, 316, neque alias in Sibyllinis, nisi in quatuor
ultimis libris, locis forsitan hinc de- sumptis. 309. Notandum ἕκαστον, ita fere con- structum υἱ ἀμφότερον apud Hom. y, 180. 310. Prius hemist. ex Homero, Od. t, 15? ; alterum ex Sibyll. IIl. 99.
compressis, confer Enochi librum, cap. 54. Fons apud Genesim cap. 8, v. 21, et cap. 9, v. 15, sq.
322. Codd. ὀλιγωθείη : nos corr. La. cupam deinde, ingentem licet et mani- festam, primi nos ostendimus.
325
330
335
| 340
345
ZIBYAAIARQON AOTOZ A.
Δὴ τότε xai μεγάλοιο Θεοῦ παῖς ἀνθρώποισιν ἥξει σαρχοφόρος, θνητοῖς ὁμοιούυιενος ἐν γῇ. Τέσσαρα φωνήεντα φέρει τὰ δ᾽ ἄφωνα ἐν αὐτῶ Δισσὰ ἕν ἀγγέλλοντ᾽ | - ἀοιθμὸν δ᾽ ὅλον ἐξονομήνω " χτὼ γὰρ μονάδας, τόσσας δεχάδας δ᾽ ἐπὶ ταύταις, Ἦ δ᾽ ἑχατοντάδας ὀχτὼ, ἀπιστοχόροις ἀνθρώποις Οὔνομα δηλώσει" σὺ δ᾽ ἐνὶ φρεσὶ σῇσι νόησον ᾿ἀθανάτοιο-Θεοῦ Χριστὸν παῖδ᾽ ὑψίστοιο. Αὐτὸς πληρώσει δὲ Θεοῦ νόμον. οὐ καταλύσει, ἀντίτυπον μίμημα φέρων, καὶ πάντα διδάξει. Τούτῳ προσχομίσουσ᾽ ἱερεῖς χρυσὸν προφέροντες, Σμύρναν, ἀτὰρ λίδανον καὶ γὰρ τάδε πάντα ποιήσει. ἀλλ᾽ ὁπόταν φωνή τις ἐρημαίης διὰ χώρης ἥξει ἀπαγγέλλουσα βροτοῖς, καὶ πᾶσι βοήσει, Εὐθείας ἀτραποὺς ποιησέμεν, ἠδ᾽ ἀπορίψαι Éx χραδίης χαχίας, καὶ ὕδασι φωτίζεσθαι Πᾶν δέμας ἀνθρώπων, ta, γεννηθέντες ἄνωθεν, ΝΙηχέτι μηδὲν ὅλως γε παρεχθαίνωσι δικαίων, (Τὴν δ᾽ αὖ βαρθδαρόφρων, πεπεδημένος ὀρχηθμοῖσιν, Exxóiac δώσει μισθόν)" τότε σῆμα βροτοῖσιν σσεται ἐξαίφνης, ὁπόταν πεφυλαγμένος ἥξει Éx γῆς Αἰγύπτοιο καλὸς λίθος ἐν δ᾽ ἄρα τούτῳ Λαὸς προσκόψει Ἑδραίων ἔθνη δ᾽ ἀγεροῦνται Αὐτοῦ ὑφηγήσει. Καὶ γὰρ Θεὸν ὑψιμέδοντα Γνώσονται διὰ τοῦδε, καὶ ἀτραπὸν ἐν gat κοινῷ. Δείξει γὰρ ζωὴν αἰώνιον ἀνθρώποισιν Exitos, ἀνόμοις δὲ τὸ πῦρ αἰῶσιν ἐποίσει. Καὶ τότε δὴ νοσεροὺς ἰήσεται, ἠδ᾽ ἐπιμώμους Πάντας, ὅσοι τούτῳ πίστιν ἐνιποιήσονται. Βλέψουσι δέ τε τυφλοὶ, ἀτὰρ βαδίσουσί τε χωλοὶ,
, Kegot τ᾽ εἰσαΐσουσι, λαλήσουσ᾽ οὐ λαλέοντες.
— 324, sqq. Adventus Christi in terras. — 820, sqq. /Énigma de Christi no- mine [IHZOYZ]. — 336, sqq. Joannes Christi precursor. — 844, sqq. Christi vita in terris. —
321. Codd. δισσῶν ἀγγέλων vel ày- 3888. Cír. infra, 380. γέλλων᾽ alii δισσόν τ᾽ ἀγγέλω : nos corr. 335. Codd. et edd. ποιήσει, ut nos, 3932. Expressus ipsis pene litteris ver- non, quod olim arbitrati eramus, ποίη- sus e Matthseo cap. 4, v. 17. σεν. Est autem mera transeundi formula,
325
3Jo
335
340
SIBYLLINORUM LIB. I. AS
Tum demum veniet magno Patre natus, ab alto Descendens, carnem indutus, par ipse creatis. Quattuor hunc elementa notant vocalia, et unus Consona bina sonus : summa est, quam rite docebo. Quippe octo monadas, totidem decadas, totidemque Centurias implet (quod gens incredula discat) Nomen adorandum : memori tu mente teneto Christum, qui summo satus zternoque Parente est. Ille De: veniet complere, haud solvere legem, Exemplar monstrans imitandum, οἵ cuncta docebit. Accedent illi myrrhamque aurumque ferentes Thusque sacerdotes : haec omnia quippe patrarit.
Desertis sed quando locis vox magna sonabit, Nuntia terrigenas late quz clamet ad omnes, Ut rectos faciant calles, animosque repurgent Sordibus ac vitiis, et aqua lustrare salubri Corpora festinent, unde ad meliora renati Justitiee deinceps nunquam sacra jura resolvant ; (Barbarus hanc olim, czco irretitus amore, Saltantis pretium, vocem precidet); 101 ingens Continuo signum dabitur mortalibus egris. Quippe ex /Egypto veniet lapis optimus, ad quem Impinget misere proles Hebraa ; sed omnes Accurrent populi, possint ut noscere summum Rite Deum et veros communi in lumine calles. llle quidem zeternum mortalibus afferet evum Electis, ignemque malis in secla parabit.
Idem sanabit membris aut mentibus egros, Qnos sibi fidentes norit ; cecosque videre, Ferre pedem claudos, surdos audire jubebit, Ignotas muus dabit informare loquelas.
Herodoteo more , qualis alia recurret lI, 345, sq. Confer VIII, 354, sq. ; sed 334, et alia V, 301. Hic itaque post maxime div. Petrum, epist. I, cap. 2, v. 336 lacunam aliquam suspicari licet, Christum vocantem λίθον ζῶντα, ἀκρο- in qua fortasse de primis Christi annis γωνιαῖον, etiam προσχόμματος, quo re- agebatur. spicietur infra, 346.
339, sqq. Cfr. VIII, 315, sqq. 350. Cfr. VIII, 228.
342. Codd. quidam βαρό. ὁ πεπεισ- 4852. Cfr. III, 74.
μένος.
868, sq. Ex VIII, 200, sq.
46 ZIBYAAIAKQN AOTOZ A.
955 Δαίμονας ἐξελάσει " νεκρῶν δ᾽ ἐπανάστασις ἔσται" Κύματα πεζεύσει * καὶ ἐρημαίῳ ἐνὶ χώρῳ Et ἄρτων πέντε καὶ ἰχθύος εἰναλίοιο Χιλιάδας κορέσει πέντε, τὰ δὲ λείψανα τούτων Δώδεκα πληρώσει χοφίνους [εἰς Παρθένον ἁγνήν].
Εἶτα πρὸς τοῖς εἰρημένοις ἐπάγει ἡ Ἑρυθραία τὰ περὶ τῆς ἐχ- μανοῦς χαὶ ἀσυγγνώστου τῶν χυριοχτόνων τόλμης, καὶ τῆς διὰ τοῦτο γενομένης χινήσεως τοῦδε τοῦ παντὸς, χαὶ τῆς τῶν νεκρῶν ἀναθιώσεως, λέγουσα τάδε"
360 Καὶ τότε δ᾽ ἰσραὴλ μεμεθυσμένος οὐχὶ νοήσει, Οὐδὲ μὲν Γ[ἐνϑήσει βεδαρημένος οὔασι λεπτοῖς. ἀλλ᾽ ὁπόταν Ἑδραίοις ἥξη χόλος ὑψίστοιο Οἰστρομανὴς, xai πίστιν ἑαυτῶν ἐξαφελεῖται, Οὐράνιον ὅτι παῖδα Θεοῦ διεδηλήσαντο,
365 Καὶ τότε δὴ χολάφους χαὶ πτύσματα φαρμαχόεντα ἱσραὴλ δώσει μυσαροῖς ἐνὶ χείλεσι τούτῳ.
Εἰς δὲ τὸ βρῶμα χολὴν x«i εἰς πότον ὄξος ἄκρατον Δυσσεθέως δώσουσι, χαχῷ βεδολημένοι οἴστρῳ Στήθεα καὶ χραδίην, ἀτὰρ ὄμμασιν οὔχ ἐσορῶντες, 370 "TugAócepot σπαλάχων, φοδερώτεροι ἑρπυστήρων Θηρῶν ἰοδόλων, βαρέϊ πεπεδημένοι ὕπνῳ. ἀλλ᾽ ὅταν ἐχπετάσῃ χεῖρας χαὶ πάντα μετρήση, Καὶ στέφανον φορέσῃ τὸν ἀχάνθινον, ἠδέ γε πλευρὰν Νύξωσι καλάμοισιν (ὅτου χάριν ἐν τρισὶν ὥραις 355 Νὺξ ἔσται ὀχοτόεσσα πελώριος ἤματι μέσσῳ)" Καὶ τότε δὴ ναὸς Σολομώνιος ἀνθρώποισι Σῆμα μέγ᾽ ἐκτελέσει, ὁπόταν Αϊδωνέος οἶκον Βήσεται, ἀγγέλλων ἐπανάστασιν τεθνεῶσιν. Αὐτὰρ ἐπὴν ἔλθῃ τρισὶν ἥμασιν ἐς φάος αὖθις, 380 Καὶ δείξι, θνητοῖσι [τύπον], xai πάντα διδάξῃ,
— 860, sqq. Passio et mors Christi. — 379, sqq. Resurrectio Christi et ascen- sus in celum; Ecclesie prima institutio. —
355. Cfr. VIII, 205. 359. In fine pro εἰς Παρθένον ἁγνήν 351, sqq. Tres versus ex VIII, 275, legetur lib. VIII, 277, εἰς ἐλπίδα λαῶν sqq. In hoc addiderat Cast. ἅμα post ἄρ- seu πολλῶν, ubi vide not. τῶν ex eodem libro; nos hzesitamus. 361. Codd. αὐδήσει, ubi nos e Tur-
SIBYLLINORUM 118. 1. A1
205 Dwemonas ejiciet; revocabit morte sepultos ; Per fluctus pedes ibit ; et in regione remota Panibus ipse olim quinis ac pisce marino , Millia quinque hominum pascet : tum frusta relicta Bissenos cophinos implebunt Virginis almo.
᾿ His Erythrza jam dictis addit alia multa pertinentia ad fu- riosam veniaque indignam audaciam Domini carnificum ; simul de perturbato ob eam causam mundi hujus ordine, ac de re- surrectione mortuorum, his nempe verbis :
360 . Ebrius πο tamen Israel non mente notabit, . Non oculis cernet, surda non audiet aure. Sed quando Hebraeis incumbet justa Tonantis Ira, fidemque omnem miseris exemerit, ausis Scilicet vterni natum violare Parentis ;
365 Tunc ipsi impingent colaphos, et sputa profanis Aspergent impura labris, et fellis amari Apponent escam, potumque immitis aceti : Scilicet insano perculsi corda furore,
Claus: oculos tenebris, talpis obtusius ipsis
J70 Cernentes, pejus colubris graviusque venenum Spirantes, duro oppressi rigidoque veterno.
Ille ubi distentis ex alto cuncta lacertis Mensus erit, spinis frontem redimitus acutis, Perfossusque latus calamo, tres unde per horas
325 Nox tenebrosa die medio monstrosaque fiet ; Tunc generi humano magnum Salomonia signum Templa dabunt, Stygias ipso penetrante sub umbras, Omina defunctis ferat ut prenuntia vita.
Sed quum tertia lux remeantem ad lumina solis
38o Viderit, exemplarque suum mortalibus auctor
nebi conj. ἐνθήσει, activa voce pro med. 316. Cfr. VIII, 305. 363. Codd. quidam ἐξ αὐτῶν, au pro 311, sq. Cfr. VIII, 310.
ἀπ᾿ αὐτῶν 318. Stabit versus si in ἐπανάστασ'" 365, sqq. Ex VIII, 288, sqq. media producatur, licentia mala, sed Si- 367. Ex VIII, 303. byllina. 312. Ex VIII, 302. 380. Cfr. supra, 333, et lib. VIII, 313, sq. Ex VIII, 295, 296. 323.
375. Ex VIII, 306.
48 ΣΙΒΥΛΛΙΑΚΩΝ ΛΟΙῸΣ A.
Ev νεφέλαις ἐπιδὰς εἰ; οὐρανοῦ οἶχον ὁδεύσει, Καλλείψας χόσμῳ εὐαγγελίης [διάθημα!]. Ἰοῦ xai ἐπωνυμίη βλαστὸς νέος ἀνθήσειεν Ét ἐθνῶν, μεγάλοιο νόμῳ χαθοδηγηθέντες. 385 ἀλλά γε καὶ μετὰ ταῦτα Στόλοι χαθοδηγοὶ ἔσονται, Καὶ τότε δὴ παῦσις ἔσται μετέπειτα ποοφητῶν. ἤνθεν ὅταν Ἑδραῖοι τὸ χαχὸν θέρος ἀμήσωνται, Πολλὸν δ᾽ αὖ χρυσόν τε xoi ἄργυρον ἐξαλαπαζει Ῥωμαῖος βασιλεύς. Μετὰ δ᾽ αὖ βασιληΐδες ἄλλαι 200 Συνεχέως ἔσσονται ἀπολλυμένων βασιλήων, Καὶ θλίψουσι βροτούς. Ἡέγα δ᾽ ἔσσεται ἀνδράσι κείνοις Πτῶμ᾽, ὅταν ἄρξωνται ὑπερηφανίης ἀδίκοιο. ἀλλ᾽ ὁπόταν ναὸς Σολομώνιος ἐν χθονὶ δία Καππέσεται, βληθεὶς ὑπὸ ἀνδρῶν βαρδαροφώνων 395 Χαλχεοθωρήχων, Ἑδραῖοι δ᾽ ἀπὸ γῆς ἐλάσονται Πλαζόμενοι, κεραϊζόμενοι, πολλὴν δέ τοι αἴραν Év σίτῳ μίξουσι, κακὴ στάσις ἔσται ἅπασιν | ἀνδράσιν * αἱ δὲ πόλεις ὑδριζόμεναι παρ᾽ ἕκαστα ἀλλήλας χλαύσουσιν, ἐπεὶ καχὸν ἥλιτον ἔργον άοο Δεξάμεναι μεγάλοιο Θεοῦ χόλον ἐν χόλποισιν.
— 387, sqq. Judmis pona per Romanos illata; Romani imperii vices; Hiero- solymitani templi eversio; dispersio Judzorum; mala per orbem universum dif- fusa, parateque genübus calamitates, quod nempe divinam in se iram scelere
382. Codd. διάδημα, ubi nos διάθημα 383. Cfr. VIII, 484, sq. ex analogia similium apud Sibyllistas vo. — 385. Codd. σόλοι ubi nos Στόλοι ex cum, ἀνάσταμα, VIII, 261, πρόσχλιμα, | Fabricii conj. pro Ἀπόστολοι. VII], 298, etc. 386. Cír. IIT, 582, sqq. 780, sqq.
SIBYLLINORUM LIB. I. 49
Ediderit, tandem cali supera alta reviset
Nubibus invectus, mundoque insigne relinquet
Pactum evangelii. Cujus de nomine surget
Flore novo gens sancta, Dei qua jussa facesset. 385 Inde Stoli toto ductores orbe futuri,
Quando prophetarum longus defecerit ordo.
Sed mox Hebrzis lacrimosz tempora messis Incipient. Tum rex veniet Romanus, et auri Multum atque argenti rapiet. Dein altera surgent
39o Regna super regnis labentibus, horrida dictu, Mortalesque prement. Αἱ sevior imminet ipsis Pernicies, fastu quum grassabuntur iniquo.
Quum vero hostiles Salomonia templa caterve, Lorice quibus ere graves et barbara lingua, |
395 Dejicient, patrioque solo pellentur Hebrei Palantes, misere vexati, farraque multo Miscebunt lolio : tunc gentes dira per omnes Seditio erumpet ; tunc urbes mutua lasse Flebunt damna, scelus quoniam admisere nefandum,
. 4oo Et meritas in se verterunt Numinis iras.
immani devocaverint, (utrum Christi nece, tanquam participes, an dispersione gentis Hebrzz? cfr. trans. post v. 359, et vide not.]
390. Codd. plerique βασιλειῶν (sic); 499. "AX vac κλαύσουσι, cfr. simile alii, ut nos. versus initium supra, 181. Alterum vero
891, sq. Ex III, 182, sq. hemistichium recurret, IL, 305. *
397, sqq. Cfr. Matth. eap. 24, v. 7 — 400. Codd. plerique in fine v nou et 21. addunt.
TON XIBYAAIAKON XPHXMON
ΛΟΓῸΣ AEYTEPOX.
ὡσαύτως xai τοὺς πολυθείαν νοσοῦντας ἔλέγχει, τούς τὸ ἀδί- χους xai ἁμαρτωλούς " xal συμβουλεύει, ὡς συγγενὴς» τὸν ἕνα καὶ μόνον σέδειν Θεόν" εἶτα παροιμιάζει τὴν ἄθλησιν τῶν ἁγίων " καὶ τελευταῖον περὶ τοῦ φρικτοῦ βήματος τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Quot; λέγουσα τάδε"
Ἦμος δὲ χατέπαυσε Θεὸς πολυπάνσοφον φδὴν Πολλὰ λιταζομένης, xat μοι πάλιν ἐν στήθεσσιν ἔνθετο θεσπεσίων ἐπέων πολυγηθέα φωνήν. Πᾶν δέμας ἐκπληχθεῖσα τάδ᾽ ἔσπομαι" οὔτε γὰρ οἶδα 5 ὅττ, λέγω, κέλεται δὲ Θεὸς τὰ ἔχαστ᾽ ἀγορεύειν. ἀλλ᾽ ὁπόταν ἐπὶ γῆς σεισμοὶ, μαλεροί τε κεραυνοὶ, Βρονταί τ᾽ ἀστεροπαὶ, . . .. xai γῆς ἐρυσίδη,
Ακα. Vaticinia de rebus futuris inter novz religionis adventum et mundi finem. Diximus hunc librum cum priore conjunctum olim fuisse (confer Arg. libri I) : cognati ambo; sed an íratres, statuere non audemus. Certum est hunc saltem magna sui parte scriptum esse steculo IIl fere medio. Quippe de persecutio- nibus loquitur evi sui, v. 46, sq. et 263, nec tamen ita vehementer, ut maxime
o
TITULUS nulla satisfirma nixusaucto- in edd. servata, hodie mutari nequit. ritate et fortasse falsus, quia, ut diximus, — Codd. pro titulo solam oratione libera videtur a Sibyllinorum compilatore con- transitionem habent, Ὡσαύτως, x. junctus olim hic liber cum priore fuisse. τ. X., vel aliam breviorem : Περὶ Ἑλλή- Hec tamen inscriptio, quia constanter νων xal περὶ Θεοῦ xai περὶ ἁγίων καὶ
SIBYLLINORUM ORACULORUM
LIBER SECUNDUS.
Pariter eos qui multorum deorum superstitione laborant, arguit, simulque omnes iniquos et peccatores : suadet ipsis, ut cognata, unum et solum venerari Deum; inde sonctorum cer- tamen per parcemias exponit ; ac demum de tremendo tribunali Servatoris nostri loquitur, in hunc exorsa modum :
Postquam doctisonos cantus, me multa precante, Passus erat cessare Deus, sub pectora rursum Ecce mihi vocem afflavit divina loquentem.
Corpore tota stupens feror huc, ignara quid ore 5 Proloquar : ipse mihi prsesens dat singula fari. Sed quum terrarum motus et fulmina dira Fulguraque et tonitrus fuerint, segetumque rubigo, .
ἔπος arsuwe videantur. Origenis vero errores alicubi redolet, yrwertias 331, 099, quod non minimum est «(διε indicium. Coufer Va«urwum nostrum V, esp, 19, et motas is fer bujus voluminis. — 1, sqq. Exordium, v potius tramdtío a prose libro. — 6,994. Maia per orbem aeeiturs [|uempe pont. Christ mortem εἰ dio- permomem Judmorum. iv qua hber prior dewernt, --
t&gi πφίσοως, 1d «αἱ. « De gestildbes. εἰ eut εἰ Platonis Menone, citsto jm
* de Dov, et de enuctis. et de judo.» τῷ Avosvus praíatwue, pog. 20, et go» 1, sgg. Ea libro 11). 102. wq: 299. correat Ὁ. X1f. 295.
sgg. Chr. ctam ΜΙ 347 6 31. 1. 99. ^. ls lacuns wupylenóum gevrpot €x 4. Vea, οὐδὲ Ta; οἷα Do: ἔγω, VIL, 160. «el τ΄ αὐγμοίεαι I, ^ $2.
02 ZIBYAAIAKQN AOTOZ B.
Καὶ μανίη θώων τε λύχων, ἀνδροχτασίαι τε; Καὶ φθοραὶ ἀνθρώπων, $ x«i βοῶν μυχομενάων,
IO Τετραπόδων χτηνῶν τε χαὶ οὐρήων ταλαεργῶν, δ᾽ αἰγῶν ὁΐων τε’ ἔπειτα δὲ χέρσος ἄρουρα Πολλὴ καλλειφθεῖσα γενήσεται ἐξ ἀμελείας,
Καὶ χαρποὶ λείψουσιν, ἔλευθεροπρασία δ᾽ ἔσται Πλείστοις ἐν μερόπεσσι, καὶ ἱεροσυλία ναῶν *
15 Δὴ τότε xci γενεὴ δεκάτη μετὰ ταῦτα φανεῖται Ανθρώπων, ὁπόταν σεισίχθων ἀστεροπητὴς Εἰδώλων ζῆλον θραύσει, λαόν τε τινάξει Ῥώμης ἑπταλόφοιο, μέγας δέ τε πλοῦτος ὁλεῖται Δαιόμενος πυρὶ πολλῷ ὑπὸ φλογὸς Ἡφαίστοιο.
20 Kai τότε δ᾽ αἱματόεσσαι ἀπ᾽ οὐρανίου καταδᾶσαι
Αὐτὰρ χόσμος ὅλος τε ἀπειρεσίων ἀνθρώπων ἀλλήλους κτείνουσι μεμηνότες, ἐν δὲ χυδοιμῷ Δοιμοὺς xai λιμοὺς θήσει Θεὸς, ἠδὲ χεραυνοὺς ἀνθρώποις, οἱ ἄτερθε δίκης κρίνουσι θέμιστας.
25 Δεῖψις δ᾽ ἀνθρώπων ἔσται χατὰ χόσμον ἅπαντα, ὡς, ἴχνος εἰ κατίδοι τις ἐπὶ χθονὶ, θαυμάσσειεν, ἀνθρώπου. Τότε δ᾽ αὖτε μέγας Θεὸς αἰθέρι ναίων᾽ ἀνδρῶν εὐσεδέων σωτὴρ κατὰ πάντα γένηται.
. Καὶ τότε δ᾽ εἰρήνη τε βαθεῖά τε σύνεσις ἔσται,
30 Καὶ γῆ καρποφόρος χαρποὺς πάλι πλείονας οἴσει, :
Οὐδὲ μὲριζομένη, οὐδ᾽ εἰσέτι λατρεύουσα. - Πᾶς δὲ λιμὴν, πᾶς ὅρμος ἐλεύθερος ἀνθρώποισιν
σεται, ὡς πάρος ἦεν, ἀναιδείη τ᾽ ἀπολεῖται.
Καὶ τότε δὴ μέγα asit Θεὸς μετέπειτα ποιήσει.
* 35 Δαάμφει γὰρ στεφάνῳ λαμπρῷ παρομοίϊος ἀστὴρ,
Λαμπρὸς, παμφαίνων ἀπὸ οὐρανοῦ αἰγλήεντος
μᾶσιν οὐχ ὀλίγοις * τότε γὰρ στέφος ἀνθρώποισι
Δείξει ἀπ᾽ οὐρανόθεν ἐναγώνιον ἀθλεύουσι.
Καὶ τότε γὰρ μέγας [οὗτος ἀγὼν] ἐσελαστιχὸς ἔσται — 15, sqq. Decime generationis initium : idololatrie finis et Romani imperii μόρα. — 34, sqq. Corona in czlo fulgere visa, [tanquam certaminis signum]. — 97, sqq. Certamen virtutum inter justos. —
15, sqq. Ad δεχάτη γενεή, x. v. X. 20. Pro οὐρανίον, vide an legas οὐρα- Vide not. libri I initio. vóOsv, ut infra, 38. Dein supplendum in
SIBYLLINORUM LIB. II. . 93
4 Et terre squalor, rabies et seva luporum, Et cedes hominum, jumentorumque, boumque, , 10 Caprarum atque ovium; tum plurima terra manebit Agricolis deserta ; virum cessante labore, Deficient fruges; vendentur libera passim Corpora ; diripient edes et templa profani. Hzc deoima exsistet miseris mortalibus «etas, 13 Quum validus terre concussor, ab ethere summo Qui tonat, insanos statuarum franget honores, Et septemgeminis habitantem collibus urbis Quassabit gentem : tum multa peribit opum vis, Vulcano rapidis laxante incendia flammis ; 20 Necnon sanguinex labentes zthere guttae At genus humanum longe lateque per orbem Cadibus alternis insaniet ; inque tumulto Pestes atque fames Deus et tela ignea pravis Immittet populis, vivunt qui lege carentes ; 25 Deficietque genus toto lacrimabile mundo, Si quis ut in terris hominis vestigia cernat, Miretur, Deus at rursum, magni incola cieli, Relliquias hominum statuet servare piorum. Tunc pax et veri prudentia summa vigebit : Jo Terra ferax plures gremio feret ubere fruges, Ne divisa quidem, aut ulli servire coacta ; Atque omnis vasti portus maris, omnis, ut ante, Libera erit statio ; scelus impietasque peribunt. Tum vero signum dabitur divinitus ingens : 35 Nam late radians astrum rutileque corone Exsistet simile, et ccelo cernetur aperto Per multos fulgere dies. Hanc ipse coronam Ostendet Deus athletis certare paratis. Tunc etenim certamina erunt iselastica magna
lacuna ῥεύσουσι ψεχάδες ex XII, 57: sed. nonsemel. Cf. et Tertull.ad Mart. , p. 157 : . erum hemistichium quodnam erit? ^ « Bonum agonem subituri estis. in quà 21. Cfr. I, 162, 189. « agonothetes Deus vivus est, etc. » 30. Cfr. infra, 321, et VIII, 209, sqq. 89. Codd. plerique vel τό... . θμαι vel 38, sqq. Certamen idem est de quo «6... ὃμαι, relicto post τό brevi spatio; Paulus ad Hebr. cap. 12, v. 1, et alibi alii xal τότε, etstatim omnes, μέγας γὰρ
$4 ZIBYAAIAKQN ΛΟΙῸΣ B.
4o Ἑἰς πόλιν οὐράνιον, οἰκουμενικὸς δέ τε πᾶσιν ἔσσεται ἀνθρώποισιν, ἔχων χλέος ἀθανασίας. Καὶ τότε πᾶς λαὸς ἐπὶ ἀθανάτοισιν ἀέθλοις ἀθλήσει νίκης περικαλλέος. Οὐ γὰρ ἀναιδῶς ἀργυρίου τις ἐκεῖ δύναται ατέφος ὠνήσασθαι.
᾿ς 45. Αγνὸς γὰρ Χριστὸς τούτοις τὰ δίκαια βραθεύσει,
Καὶ δοχίμους στέψει, αὐτὰρ θέμα μάρτυσι δώσει θάνατον, ἄχρι καὶ θανάτου τὸν ἀγῶνα ποιοῦσι. Παρθενικοῖς δὲ δραμοῦσι χαλῶς ἄφθαρτον ἄεθλον Δώσει τοῦ θέματος, χαὶ τοῖς τὰ δίκαια νέμουσιν
5o ἀνθρώποις πᾶσί τε xai ἔθνεσιν ἀλλοδαποῖσι,
Τοῖς ὁσίως ζώουσι, Θεὸν δ᾽ ἕνα γινώσχουσιν. Οἱ δ᾽ ἀγαπῶσι γάμον τε, γαμοχλοπιῶν δ᾽ ἀπέχονται,
Δώσει πλούσια δῶρ᾽, αἰώνιον ἐλπίδα xai τοῖς.
Πᾶσά τε γὰρ ψοχὴ μερόπων Θεοῦ ἐστι χάρισμα,
δ Κοὐ θέμις ἀνθρώπους τὴν ἄλγεσι πᾶσι μιαίνειν.
᾿ [M3 πλουτεῖν ἀδίκως, ἀλλ᾽ ἐξ ὁσίων βιοτεύειν. ἀρκεῖσθαι παρεοῦσι, xai ἀλλοτρίων ἀπέχεσθαι.
Ψεύδεα υὴ βάζειν, τὰ δ᾽ ἐτήτυυα πάντα φυλάσσειν.
. Mai μάτην εἴδωλα σέδου" τὸν δ᾽ ἄφθιτον αἰεὶ
60 Πρῶτα Θεὸν τίμα; μετέπειτα [δὲ] σεῖο γονῆας. Πάντα δίκαια νέμειν, μήδ᾽ εἰς κρίσιν ἄδιχον ἔλθης. Νὴ ῥίψης πενίην ἀδίχως, μὴ κρῖνε προσώπῳ"
v σὺ καχῶς διχάσης, μετέπειτα Θεός σε δικάσσει. Μαρτυρίην ψευδῇ φεύγειν, τὰ δίκαι᾽ ἀγορεύειν.
65 Παρθενίην τηρεῖν. ἀγάπην δ᾽ ἐν πᾶσι φυλάσσειν. Μέτρα νέμειν τὰ δίκαια καλὸν δ᾽ ἐπίμετρον ἅπασι. Σταθμὸν μὴ χρούειν ἑτερόζυγον, ἀλλ᾽ ἴσον ἕλχειν. M46" ἐπιορχήσης μήτ᾽ ἀγνὼς μήτε ἑχοντί" Ψεύδορχον στυγέει Θεὸς, ὅττι xev dv τις ὀμόσσῃ.
go EE ἀδίκων ἔργων δῶρον χερὶ μήποτε δέξῃ.
— 56-148. De virtutibus exercendis versus xci Phocylidei (plerisque suspecti, sed frustra : nam vide not. ad h. 1.] —
αἰών, sic, sine οὗτος. Ümnesquoque elo- 66, sqq. Hic et sequentes 92 versus ελαστικός contra metrum : nos corr. (56-148) plerique sunt ex Phocylide de- 52. Cfr. infra, 56, et ibi not. sumpti, ideoque multis suspecti, ut in - 54. Cfr. Phocyl. 100. Arg. dictum : vide not. 55. An ἄγεσι, ut Ops. volebat? 56. Hic versus totius fragmenti pri-
pm
SIBYLLINOBUM LIB. 1].
4o Per terras, quis ovans celi ingrediatur in arcem. - Omnis ubique pari studio immortalia propter Przmia contendet populus, victoria quando Accendet preclara animos. Ibi namque coronam Nemo vel argenti pretio vel comparat auri.
45 Castus adest qui sancta regat certamina Christus, Et tribuat palmas, zternaque premia reddat Martyribus, qui morte tenus, pietatis amore, Invicti steterint : tum qui laudabile currunt Virginee stadium vite, mercede beabit ;
90 Tum qui jura colunt, quavis de gente creati,
Et sancte vivunt, et solum numen adorant ;
Tum qui conjugii fedus violare verentur,
His quoque premia digna et spem dabit immortalem. Quippe animas a Patre datas et celitus ortas
55 Non vitiis feedare licet, non sordibus ullis.
[Ne male ditescas, sed juste vive paratis. Contentus propriis, aliena capessere noli. Mendacem fuge sermonem ; vera omnia profer. Ne frustra simulacra colas ; sed fine carentem
60 Principio venerare Deum, cole deinde parentes. Jus omne observa, litem nec defer iniquam.
Ne spernas inopem; ne personam accipe judex : Quod nisi jus reddas, reddet Deus ipse vicissim. Testis, vera loqui, non fingere falsa, memento.
65 Virgineam exerce vitam et pietatis amorem. Cuique suum metire : sed et plus addere prestat. Ne trutina inflexa, sed recto examine pendas. Ne jusjurandum violes nolensve volensve : Perjuri Deus est, per quidquid pejerat, ultor.
. 70 Injusta e causa nullum, memor, accipe donum.
mus, apud Phocylidem tertius est, omis- sis a Sibyllista duobus prioribus, an ve- recundise causa? Sequentium ii ad quos nihil annotabitur, censendi ipsis literis e Phocylide transcripti. Qui nou Phocy- lidei, plerique christiani vel judaici sunt.
59. Deest Phocylidi hic versus, judai- cus haud dubie.
60— 969. Phocyl. 6, sqq. In hoc versu
codd. τε non habent : addidit Ops. e Phocylide. , 62. In fine an melius πρόσωπον ? Uti- que christianum sapit ex Luc. c. 20, v. 21. 63. Redibit xal τοῖς in fine versus etiam paulo infra, 112. 654 Olim nos dv παντί, sine auctore. 10. Abest hic e Phocylide. Cfr. Exod. cap. 28, v. 8; Proverb. cap. 17, ete.
δ6 ΣΙΒΥΛΛΙΑΚΩΝ AOTOZ B. .
΄ Σπέρματα μὴ χλέπτειν " ἐπαράσιμος ὅστις ἔληται Εἰς γενεὰς γενεῶν, [διὰ] σκορπισμὸν βιότοιο. M ἀρσενοχοιτεῖν, μὴ συχοφαντεῖν, μήτε φονεύειν. Μισθὸν μοχθήσαντι δίδου μὴ θλῖδε πένητα.
5 Γλώσσῃ νοῦν ἐχέμεν" χρυπτὸν λόγον ἐν φρεσὶν ἴσχειν. ὀρφανιχοῖς, χήραις, ἐπιδευομένοις δὲ παράσχου. Mi ἀδικεῖν ἐθέλῃς, μήτ᾽ οὖν ἀδικοῦντα Edo. Πτωχοῖς εὐθὺ δίδου, μήτ᾽ αὔριον ἐλθέμεν εἴπης. ἱδρῶσι σταχύων χειρὶ χρήζοντι παράσχου.
8o ὃς δ᾽ ἐλεημοσύνην παρέχει, Θεῷ οἶδε δανείζειν. ῥύεται ἐκ θανάτου ἔλεος, χρίσις ὁππότ᾽ ἂν ἔλθη.
Οὐ θυσίην, ἔλεος δὲ θέλει Θεὸς ἀντὶ θυσίης. ἔνδυσον γυμνὸν, μεταδὸς πεινῶντ᾽ ἄρτων σῶν, ἄστεγον εἰς οἶκον δέξαι, καὶ τυφλὸν ὁδήγει.
85 Ναυηγοὺς οἴχτειρον" ὁ γὰρ πλοῦς ἐστιν ἄδηλος. Χεῖρα πεσόντι δίδου * σῶσον δ᾽ ἀπερίστατον ἄνδρα. Κοινὰ mat πάντων * βίοτος τροχός * ἄστατος ὄὅλθος. Πλοῦτον ἔχων, σὴν χεῖρα πενητεύουσιν ὄρεξον. ὧν σοι ἔδωχε Θεὸς, καὐτὸς χρήζοντι παράσχου.
go Κοινὸς πᾶς ὁ βίος μερόπων ἄνισος δὲ τέτυχται. Μήποτε, ἄνδρα πένητα ἰδὼν, σχώψῃης ἐπέεσσι,
M9? καχῶς γε προσείπης μωμητόν τινα φῶτα. Τὸ ζῆν ἐν θανάτῳ δοχιμάζεται. εἴ τις ἔπραξεν Éxvopov ἣ δίκαιον, διαχρίνεται εἰς χρίσιν ἐλθών.
95. Μηδὲ φρένας βλάπτειν οἴνῳ, [μηδ᾽ ἄμετρα πίνειν]. Alua δὲ μὴ φαγέειν, εἰδωλοθύτων δ᾽ ἀπέχεσθαι"
Τὸ ξίφος ἀμφιδαλοῦ μὴ πρὸς φίλον, ἀλλ᾽ ἐπ᾽ ἄμυναν᾿ Εἴθε δὲ μὴ χρήσῃ, μήτ᾽ ἔχνομα, μήτε δικαίως " Κἂν γὰρ ἀποχτείνης ἐχθρὸν, σέο χεῖρα μιαίνεις.
100 ἀγροῦ γειτονέοντος ἀπόσχου, μήδ᾽ ἄρ᾽ ὑπερδῆς -
T1. Phocyl. 10. 19— 83. Desunt hi quinque Phocylidi. 12. Versus additus Phocylidi, frigidus [ἢ hoc olim volueramus χεῖρα, « manipu- ille quidem. lum » : nunc ad codd. redimus. Ἰδρῶσι 18. Christianus hic et inficetus. nil aliud est quam « per testatis sudores », 14, sq. Phocyl. 17, sq. id est , messis tempore : sic Hesiodus ἔδει
76. Deest Phocylidi : respicit tamen pro θέρει, Scut. Herc. 397. ad Phoc. 89. 1n fine pro δέ quidni xe? 80. Prov. cap. 19, v. 17.
11, sq. Phocyl. 19, sq. In hoc copu- 81. Ex Jacobi epistola, cap. 2, v. 13. lam οὖν, e codd. absentem, recepit Ops. 82. Ex Matthieo, cap. 9, v. 18: e Phoc. 83. Codd. ἔνδυσον οὖν, contra me-
SIBYLLINORUM LIB. II. 51
Ne sata fureris : res exsecranda per omnem Hec erit etatem, vitze quod dissipet usum.
Ne corrumpe mares : ne latro aut proditor esto. Solve laboranti mercedem : ne opprime egenum.
Da frenum lingue, neve unquam arcana resolvas.
Pupillo, vidue atque inopi succurre benignus. Fac nihil injuste : quin et facientibus obsta.
Da cito pauperibus, neu cras promitte daturum. Spicarum da sponte inopi de messe maniplum.
8o
Fenerat ille Deo, fratri qui donat egenti.
Qui fratris miseretur, erit sub judice tutus. Hostia nulla Deo, quantum mens larga, probatur. Da vestem nudo, panem da pane carenti,
Dux esto czcis, sine tecto errantibus liospes.
85
Tende manum lapso
Navifragis succurre : via est incerta per undas. : serva tutoris egentem.
Communes casus ; vita est rota, sorsque volucris. $1 tibi opes fuerint, inopi largire salutem ; Quodque Deus tibi dat, juvet impertire carenti.
90
Communis vita est, sed non tamen omnibus equa.
Ne sit ludibrio, si forte occurrat, egenus ;
Quin et culpandum civem ne sponte lacessas.
Vitam hominis mors sola probat : seu quis bona gessit, Seu mala, judicio mercés aut pena reposta est.
5 Ne mentem vino ledas, neu plus bibe justo.
Sanguine non fas est vesci, non carne litata.
Sume ensem, non quo sociis minitere, sed hostem Ut pellas, ne jure quidem destringere promptus : Namque vel hostili foedatur dextra cruore.
100
trum. Reliqua sunt versus hujus ex To- bia, cap. 4, v. 16 aut 17.
84— 89. Phocyl. 22, sqq.
89. Χρῴζοντι παράσχον, prorius ut supra, 19.
90— 96. Desunt hi sex Phocylidi, re- centiores et inficeti. Respexit tamen auctor ad Phocyl. 28 : "Ἔστω χοινὸς &ra$ ὁ βίος.
95. Codd. μηδὲ πίνειν ἄμετρα : nos
Vicino abstineas agro, neu vomere finem
corr., Sibylla duce que primam produ- cere solet in aliis quoque hujusmodi compositis, ut in ἄδιχος paulo infra. Ma- lebat tamen Boissonadius ad Philostr. ἔχμετρα.
96. Christianus omnino versus ex Ac- tis, cap. 15, v. 20, et cap. 21, v. 25.
91, sqq. Phocyl. 29-32.
99. Codd. μιανεῖς : nos corr. ey, Pho- cyl. 31. .
98 ZIBYAAIAKQN AOTOZ B.
“Πᾶς ὅρος ἐστὶ δίκαιος, ὑπερδασίη δ᾽ ἀλεγεινή. Κτῆσις ὀνήσιμός ἐσθ᾽ ὁσίων, ἀδίκων δὲ πονηρά. Μηδέ τιν᾽ αὐξόμιενον Aeon καρπὸν ἀρούρης. Ἑστωσαν 9' ὁμότιμοι ἐπήλυδες ἐν πολιήταις " 105 Πάντες γὰρ ξενίης περιρήσσονται πολυμόχθου, ὡς ξένοι ἀλλήλων " ξεῖνος δέ γε οὔτις ἐν ὑμῖν ἔσσετ᾽, ἐπεὶ πάντες βροτοὶ αἵματος ἐξ ἑνός ἐστε; Χώρη δ᾽ οὔτι βέδαιον ἔχει τόπον ἀνθρώποισιν. Μηδὲ θέλης πλουτεῖν, μηδ᾽ εὔχου " ἀλλὰ τόδ᾽ εὔχου, 110 Ζῆν ἀπὸ τῶν ὀλίγων, [ἄδικον δέ τε μηδὲν ἔχοντα]. H φιλοχρημοσύνη μήτηρ καχότητος ἁπάσης. | Μὴ πόθος εἰς χρυσὸν ἣ εἰς ἄργυρον * ἐν δ᾽ ἄρα καὶ τοῖς ἕδσεται ἀμφήχης θυμοφθόρος ἔνθα σίδηρος. Χρυσὸς ἀεὶ δόλος ἐστὶ καὶ ἄργυρος ἀνθρώποισιν. II9 Χρυσὲ χαχῶν ἀρχηγὲ, βιοφθόρε, πάντα χαλέπτων, Εἴθε σε μὴ θνητοῖσι γενέσθαι πῆμα ποθεινόν " Σοῦ γὰρ ἔχητι μάχαι τε, λεηλασίαι τε, φόνοι c6, Ἐχθρὰ δὲ τέκνα γονεῦσιν, ἀδελφειοί τε συναίμοις. Μηδὲ δόλους ῥάπτειν * μὴ πρὸς φίλον ἦτορ ὁπλίζειν. 10 M48" ἕτερον χεύθης χραδίη νόον, ἄλλ᾽ ἀγορεύων" Mà, ὡς πετροφυὴς πολύπους, χατὰ χώραν ἀμείβειν. Πᾷᾶσιν δ᾽ ἀπλόος ἴσθι, τά τ᾽ ix ψυχῆς ἀγόρευε. ὅστις ἐχὼν ἀδικεῖ, χαχὸς ἀνήρ «ὃς δ' ὑπ᾽ ἀνάγχης, Οὐκ ἐρέω τὸ τέλος" βουλὴ δ᾽ εὐθύνεθ᾽ ἑχάστου. 125 Νὴ γαυροῦ σοφίῃ, unt! ἀλχῇ, μήτ᾽ ἐνὶ πλούτῳ * El; Θεύς ἐστι σοφὸς, δυνατός θ᾽ ἅμα, καὶ πολύολθος. Μηδὲ παροιχομένοισι χαχοῖς τρύχου τεὸν ἧτορ᾽ Οὐχέτι γὰρ δύναται τὸ τετυγμένον εἶναι ἄτυχτον. Μὴ προπετὴς ἐς χεῖρα" χαλίνου δ᾽ ἄγριον ὀργήν" 130 Πολλάχι γὰρ πλήξας, ἀέχων φόνον ἐξετέλεσσε. ἕστω χοινὰ πάθη, μηδὲν μέγα, μηδ᾽ ὑπέροπλον᾽
101. Deest hic Phocylidi : sed respi- sed Theognidis sic habentis, v. 1151, sq.: cit ad ejusdem poetie versum 64; et cfr, Οὔτ᾽ ἔραμαι πλουτεῖν, οὔτ᾽ εὔχομαι"
infra, 142. ἀλλά μοι εἴη Zr,» ἀπὸ τῶν ὀλίγων μηδὲν 102. Abest e Phocylide. ἔχοντι xaxóv, wbi secundus versus ex 103, sqq. Tres hi Phocylidei, 33, sqq. pentametro hexameter factus est. 106, sq. Desunt hi duo Phocylidi. 110. Codd. in fine, μηδέν τε ἔχοντα 108. Phocyl. 36. ἄδιχον.
109, sq. Hi duo non sunt Phocylidis, 111. Phocyl. 37.
P πω
105
IIO
115
I20
125
-SIBYLLINORUM LIB. II. 59
Transilias : fas omne vetat transcendere finem. Justa parare, lucrum est ; injusta acquirere, damnum. Crescentes ne quis fructus violaverit agri.
Advena non alio tibi sit, quam civis, honore : Namque omnes jura hospitii servare recusant, Ceu sibi sint aliena ; sed hospes et advena vobis Nullus erit, quoniam de sanguine nascimur uno, Nec cuiquam sua terra solum immutabile prestat. Ne cupe divitias, neve opta : sit tibi votum, Vivere contentum paucis justeque paratis.
Mater avaritia est cunctorum et causa malorum. Ne sit tanta fames auri argentique; sub istis Quippe latet scindens mortalia pectora ferrum. Decipit argenti mortales fulgor et auri.
Aurum pernicies vitze, fons prime malorum,
O utinam ne sis gratus mortalibus error,
Per quem tot pugne, tot cedes atque rapine,
Et patribus nati et fratres sunt fratribus hostes! Nulli necte dolos, neve irascaris amico.
Lingua alios, alios ne gesta pectore sensus,
Neu tu, polypus ut, mutes cum sede colorem ; Sed simplex animis, profer de pectore verum. Injuste quicumque volens facit, is malus est vir ; Non ita, qui nolens : judex sua cuique voluntas. Nec vires, nec opes, nec te sapientia tollat :
Unus enim sapiens Deus est, divesque, potensque. Preteritis noli frustra tabescere damnis ;
Nam factum infectum fieri, non conügit ulli.
Ad vim ne properes : iram compesce tumentem :
130 Quippe vel invitus feriendo sepe necavit.
Communes serva sensus; nil grande feroxve ;
112, sq. Desunt hi duo Phocylidi : codd. χραδίην habent sine νόον : nos Pho-
antiquum tamer sapiunt. cylidem sequimur. 114—118. Versus quatuor e Phocyl. 121. An melius χατὰ χῶρον ἢ 38, sqq. 122. Deest Phocylidi.
119. Deest Phocylidi, habenti tamen 123-142. Versus novemdecim ex Pho- prius hemistichium, μηδὲ δόλους ῥά- cyl. 45, sqq. πτεῖν, initio carminis sui. 125. Preesstaret ἐπὶ πλούτῳ, nisi Pho- 120, sq. Pbocyl. 43, sq. Sibyllini cyl. quoque vf.
60 ZIBYAAIAKQN AOTOX B.
Οὐχ ἀγαθὸν πλεονάζον ἔφυ θνητοῖσιν ὄνειαρ.
ἡ πολλὴ δὲ τρυφὴ πρὸς ἀμέτρους ἕλχετ᾽ ἔρωτας.
Ὑψαυχεῖ δ᾽ ὁ πολὺς πλοῦτος, καὶ ἐς ὕδριν ἀέξει. 125 Θυμὸς ὑπερχόμενος μανίην ὁλοόφρονα τεύχει.
Opyà δ᾽ ἔστιν ὄρεξις, ὑπερδαίνουσα δὲ, μῆνις.
Ζῆλος τῶν ἀγαθῶν ἐσθλὸς, φαύλων δέ γε φαῦλος.
Ἰόλμα καχῶν ὁλοή᾽ ἀγαθῶν δέ γε; χῦδος omnet.
Σεμνὸς ἔρως ἀρετῆς " ὁ δὲ Κύπριδος, αἶσχος ὀφέλλει. I jo ἡδὺς ἀγαννόφρων χιχλήσχεται ἐν πολιήταις.
ν μέτρῳ φαγέειν, πιέειν, χαὶ μυθολογεύειν "
Πάντων μέτρον ἄριστον * ὑπερδασίη δ᾽ ἀλεγεινόν.
Μὴ φθονερὸς, μὴ ἄπιστος ἔσῃ, μὴ λοίδορος ἴσθι,
Μηδὲ χαχογνώμων, μὴ ψευδαπάτης ἀμέτρητος. 145 Σωφροσύνην ἀσκεῖν, αἰσχρῶν δ᾽ ἔργων ἀπέχεσθαι. Mz μιμοῦ κακότητα, δίχη δ᾽ ἀπάλειψον ἄμυναν " Πειθὼ μὲν γὰρ ὄνειαρ, ἔρις δ᾽ ἔριν ἀντιφυτεύσει. Μὴ πίστευε τάχιστα, πρὶν ἀτρεκέως πέρας ὄψει.
Οὗτος ἀγὼν, ταῦτ᾽ ἐστὶν ἀέθλια, ταῦτα βραδεῖα,
150 Τοῦτο πύλη ζωῆς, καὶ εἴσοδος ἀθανασίης,
ἦν Θεὸς οὐρανιός γε δικαιοτάτοις ἀνθρώποις
στησεν νίχης ἐπαέθλιον" οἱ δὲ λαθόντες Τὸ στέφος, ἐνδόξως εἰσέλθωσι διὰ ταύτης. ἀλλ᾽ ὁπόταν τόδε σῆμα φανῇ xxvX χόσμον ἅπαντα,
155. Éx γενετῆς παῖδες πολιοχρόταφοι γεγαῶτες,
Θλίψεις δ᾽ ἀνθρώπων, λιμοὶ, λοιμοὶ, πόλεμοί τε;
Καιρῶν δ᾽ ἀλλαγίη, καὶ πένθιμα δάκρυα πολλὰ, :
Ai, ὁπόσων παῖδες χώραις ἐνιθρηνήσονται,
Οἴχτρ᾽ ὀλοφυρόμενοι γονέας, [καὶ] φάρεσι σάρχας 160. ἐνθέντες θάψουσι» ἐπὶ χθονὶ μητέρι λαῶν,
Αἴμασι καὶ χονίησι πεφυρμένοι. 4) μέγα δειλοὶ
Ὑστατίης γενεῆς φῶτες, καχοεργέες, aivol, ᾿
— 149, sqq. Triumphus ex illo certamine victoribus paratus. — 154, sq. Pro- digium in terris, infantes cano crine, nascentes, — 1506, sqq. Calamitates su- premo judicio previe. —
142. Cfr, supra, 101. 146. Phocyl. 72, ubi tamen μὴ μί-
143, sq. Desunt hi duo Phocylidi. μοῦ legitur, favente metro, aure repu-
145—148. Versus quatuor e Phocyl. gnante. Dein vide an legas ἀπάμειψον. 11, sqq. 149. Finis hic est (post versam 148)
SIBYLLINORUM LIB. 1I.
61
Raro etenim prodest quod se super omnia tollit. Saepius ad turpes declinat luxus amores. Fastus opes sequitur, sequitur petulantia fastum.
r35
Ira animum subiens magnum flat sepe furorem :
Gliscit enim levis ira, sed omnes transit in ausus. Turpe malis certare ; bonis certare decorum est. Saepe malis funesta, bonis audacia prodest. Turpis amor Veneris, sed amor virtuüus honestus,
140
Civibus ille suis, cui mens est blanda, placebit.
Servent cuncta modum, potus, cibus, ipsaque lingua : Optima res modus est, qua non impune caretur. Perfidus haud esto, neve invidus aut maledicens,
Aut pravo ingenio, aut nectendis fraudibus apto.
Quod decet, observa ; fuge, quz sunt turpia factu.
Neve imitere malos ; sed prava ulciscere rectis : Multum etenim suadela juvat ; lis lite paratur. Neve fidem rebus, quin finem videris, addas.] Hoc certamen, luc est labor, haec sunt premia luct;
150
Hzc vite porta, eeternumque ingressus in avum;
Hoc magnum Deus omnipotens certumque paravit
Justitie pretium. Qui vicerit, ille triumpho
Regna per hanc intrabit ovans sanctissima portam. Sed quum prodigium cunctis mirabile terris,
155
Infantes canis nascentur crinibus, omne
Tunc genus humanum invadent pestesque famesque, Bella simul, rerumque vices, lacrimosaque fata. Eheu ! quot pueri flebunt sine patre relicti,
Flebunt, heu! scissaque involvent veste parentes,
160
Et terre altrici mandabunt ossa relicta,
Pulvere sanguineo squalentes. O mala szcla ! O nimis insani quos ultima proferet etas!
fragmenti. pseudo-Phocylidei. Sequentia sponte coherent cum prioribus, 39, sqq., e quibus hoc quoque, οὗτος ἀγών, re- petitum est. ltem quie sequuntur, πύλη ζωῆς et εἰσέλθωσι διὰ ταύτης, respon- dent ad morem observatum in certamini- bus iselasticis : vide not. 152. Codd. ἔστησε.
155. Petitum hoc ex aliquo nunc de- perdito. evangelio: an /Egyptio? Sed et apud Hesiodum παῖδες πολιοχρόταφοι, Oper. 181.
158. Codd. χώρας vel χώρης vel χῶὥ- ρῖς : nos corr. Déinde omnes ἑνὶ θοινή- σονται, sic divise. .
159. Codd. ἐν φάρεσι, siue xat.
62 ΣΙΒΥΛΛΙΑΚΩΝ ΛΟΙῸΣ B.
Νήπιοι, οὐδὲ νοοῦντες ὅθ᾽, ἡνίκα φῦλα γυναικῶν Νὴ τίχτωσιν, ἔφυ τὸ θέρος μερόπων ἀνθρώπων. 165 Ἡ δὲ συναίρεσις ἐγγὺς, ὅταν τινὲς ἀντὶ προφητῶν Ψευδαπάται πελάσωσιν ἐπὶ χθονὶ φημίζοντες. Καὶ Βελίαρ θ᾽ ἥξει, χαὶ σήματα πολλὰ ποιήσει ἀνθρώποις. Τότε δὴ ὁσίων ἀκαταστασί; ἀνδρῶν ᾿ἰχλεχτῶν πιστῶν τε, λεηλασίη τε γένηται | 170 Τούτων, ἠδ᾽ Ἑδραίων. Δεινὸς Ó' αὐτοῖς χόλος ἥξει, ἥνίχα δωδεχάφυλος dm ἀντολίης λαὸς ἥξει Ζητήσων λαὸν, ὃν ἀπώλεσεν ἀσσύριος χλὼν, Συμφύλων Ἑδραίων * ἔθνη δ᾽ ἐπὶ τοῖσιν ὁλοῦνται. ὕστερον αὖ ἄρξουσιν ὑπερμενέων ἀνθρώπων 1η5 Ἐχλεχτῶν πιστῶν ÉGpaícv, καταδουλώσαντες Αὐτοὺς ὡς τὸ πάροιθεν, ἐπεὶ κράτος οὔποτε λείψει ὕψιστος πάντων, πανεπίσχοπος, αἰθέρι ναίων. πνον ἐπ᾽ ἀνθρώποις σχεδάσει, βλέφαρ᾽ ἀμφικαλύψας. ὦ μάχαρες θεράποντες, ὅσους ἐλθὼν ἀγρυπνοῦντας 180 Εὕροι ὁ δεσπόζων " τοὶ δ᾽ ἐγρήγορθεν ἅπαντες, Πάντοτε προσδοχάοντες ἀχοιμήτοις βλεφάροισιν. ἥξει γάρ τ᾽ ἠὼς, ἢ δείλης, ἢ μέσον ἧμαρ᾽ ξει δ᾽ ἀτρεκέως, καὶ ἔσσεται ὡς ἀγορεύω, ἔσσεται εὑδομένοις, ὅτ᾽ ἀπ᾽ οὐρανοῦ ἀστερόεντος 185 ἄστρα τε πάντα μέσῳ ἑνὶ ἤματι πᾶσι φανεῖται Σὺν δυσὶ φωστῆρσι, κατεπειγομένοιο χρόνοιο.
Καὶ τόθ᾽ ὁ Θεσδίτης, ἀπὸ οὐρανοῦ ἅρμα τιταίνων Οὐράνιον, vain δ᾽ ἐπιδὰς, τότε σήματα τρισσὰ Κόσμῳ ὅλῳ δείξει τε ἀπολλυμένου βιότοιο.
100 Ai, ὁπόσαι χείνῳ dvi ἥματι φορτοφοροῦσαι Γαστέρι φωραθῶσιν, ὅσαι δέ τε νήπια τέχνα [Γλακτουχοῦσιν; ὅσοι δ᾽ ἐπὶ χύματι ναιετάουσιν.
— 167, Antichristus Belial [de quo plura lib. III, v. 63, sqq. ubi vide not.] — 168, sqq. Reditus duodecim [an potius decem?] tribuum, non tamen iis fau-
163. Ex aliquo nunc deperdito evan- prolixiore, rejecto nunc in librum III, gelio : δὴ /Egyptio? Cfr. Clem. Strom. 68, sqq., quem vide, et ibi not. 1lJ, $ 6, pag. 532, ed. Ox. 171. Verius esset δεχάφυλος.
165. Codd. μηδέ pro ἡ δέ. 176. Asíje: male olim interpretati
161, sq. Versus hi duo de Belial Àn- activum est, «amittet, perdet », ut infra tichristo contracti sunt ex loco olim 11], 420; ideoque sensus non est in
SIBYLLINORUM LIB. 1]. 63
Stulu, nec norunt, tum quum dare femina partum Desierit, tristem mortalibus affore messem !
165 Sed tum messis erit propior, quum perfida surget Turba prophetarum, spargens mendacia terris. Et Belial veniet, facietque insignia multa Attonitis coram populis. Tum funditus omnes Electi idique immensa clade peribunt,
170 Necnon Hebrai, quos sevior impetet ira, Quum bissena tribus longinquo oriente redibit, Cognatam repetens gentem, quam perdidit olim Assyric mala stirps. Átque his primum impia cedent Agmina ; mox rursum electos fidosque domabunt
179 Hebraeos, et corda jugo, fortissima frustra, Ut prius, addicent. Neque enim vis magna Tonantis Unquam deficiet; sed rex vigil etheris alti Mortales oculos somno graviore ligabit. Felices famuli, dominus quoscumque reversus
180 Inveniet vigiles, norint qui Numinis horam Exspectare, gravemque oculis depellere somnum. Namque aderit mane aut sero mediove diei, Ipse aderit presens, et que loquor, omnia fient, Sopitis misere mortalibus. Ástra patebunt
185 Clara die medio, geminasque una hora videbit Collucere faces, svi properante ruina.
Tunc et Thesbites, curru devectus, ab altis
Descendet celi regionibus, et tria signa In terris edet, perituri nuntia secli.
190 Vz vobis, quas forte dies invenerit illa Pregnantes, vel quas prebentes ubera natis! Quive super fluctus habitabunt! ve, quibus illam
stus. — 177, sqq. Judicii exspectatio non sque apud omnes diffusa. — 187- 189. Elias de celo curru devectus. — 190, sqq. Ultima rerum convulsio. —
versus fine claudendus. Post hunc ver- gas duali numero pro plurali? :
sum lacunie suspicionem nunc deserimus. 182. Codd. ἡἠῶος: sed cfr. IIT, 251 117. Ductus versus e Proam. 4. 189. An melius δείξειεν, sine τεῦ 118. Codd. σχεπάσει : corr. Ops. 190. Cfr. omnino Matth. cap. 24, 179. Cfr. Matth. cap. 25, v. 16. v. 19; Luc. Evang. cap. 21, v. 23.
180. Sic omnes ἐγρήγορθεν pro yég- 192. Codd. alii γαλονχοῦσιν, alii γα» θησαν, minus grece. Àn ἐγρήγορθον le- λαδοτοῦσιν. Utrumque barbare fictum.
400
205
210
220
XIBYAAIAKQON AOTOZ B.
Ai, ὁπόσοι χείνην τὴν ἡμέραν ἀθρήσουσιν.
ἀχλὺς γὰρ ζοφερὴ σκεπάσει τὸν ἀπείρονα. χόσμον ντολίης δύσεώς τε μεσημύρίας τε καὶ ἄρχτου.
Καὶ τότε δὴ ποταμός τε μέγας πυρὸς αἰθομένοιο
Ῥεύσει ἀπ᾽ οὐρανόθεν, καὶ πάντα τόπον δαπανήσει,
Γαῖάν τ΄, ὠχεανόν τε μέγαν, γλαυχήν τε θάλασσαν,
᾿Δίμνας καὶ ποταμοὺς, πηγὰς; καὶ ἀμείλιχον ἄδην,
Καὶ πόλον οὐράνιον. Ατὰρ οὐράνιοι φωστῆρες
Εἰς ἕν συῤῥήξουσι, χαὶ εἰς μορφὴν πανέρημον. ἄστρα γὰρ οὐρανόθεν τε θαλάσσῃ πάντα πεσεῖται. Ψυχαὶ δ᾽ ἀνθρώπων πᾶσαι βρύξουσιν ὀδοῦσι, Καιόμεναι ποταμῷ καὶ θείῳ καὶ πυρὸς ὁρμῇ
ἂν δαπέδῳ μαλερῷ, τέφρα δέ τε πάντα καλύψει. Καὶ τότε χηρεύσει στοιχεῖα πρόπαντα τὰ κόσμου, ἀὴρ, γαῖα, θάλασσα, φάος, πόλος, ἤματα, νύκτες" Κοὐχέτι πωτήσονται ἐν ἠέρι ἄπλετοι ὄρνεις,
Οὐ ζῶα νηκτὰ θάλασσαν ὅλως ἔτι νηχήσονται, : Οὐ ναῦς ἔμφορτος ἐπὶ κύμασι ποντοπορήσει,
Οὐ βόες ἰθυντῆρες ἀροτρεύσουσιν ἄρουραν,
Οὐκ ἦχος [δένδρων] ἀνέμων ὕπο" ἀλλ᾿ ἅμα πάντα Εἰς ἕν χωνεύσει xai εἰς καθαρὸν διαλέξει.
Ἡνίκα δ᾽ ἀθανάτου Θεοῦ ἄφθιτοι ἀγγελτῆρες ἥξουσι Μιχαὴλ, Γαθριὴλ, Paga. τ᾽ Οὐριὴλ, Αὐτοὶ ἐπιστάμενοι ὅσα τις κακὰ πρόσθεν ἔρεξεν ἀνθρώπων, ψυχάς τε ἀπὸ ζόφου ἠερόεντος Εἰς κρίσιν ἄξουσι πάσας ἐπὶ βῆμα Θεοῖο Αθανάτου, μεγάλου (εἷς γὰρ μόνος ἄφθιτός ἐστιν Αὐτὸς ὁ παντοχράτωρ, θνητῶν ὃ δικασπόλος ἔσται)" Καὶ τότε νερτερίοις ψυχὰς, xai πνεῦμα, καὶ αὐδὴν Δώσει ἐπουράνιος, xat τ᾽ ὄστεα ἁρμοσθέντα Ἁρμοῖς παντοίοις, καὶ ἀμιδροσίως πηχθέντα.
— 214, sqq. Judicium supremum. --
pro quo Struv. melius γλαχτοδοτοῦσιν : 207. Ex VIII, 288.
nos dubitamus. 208. Ex VIII, 342. 193. Codd. et edd. ὁπόσαι : nos corr. 209. Ex VIII, 347. 196. Ex VIII, 243. 212. Codd. ἀνδρῶν vel τ᾽ ἀνδρῶν pro 201, sq. Ex VIII, 310, sq. δένδρων : corr. Cast. 203. Ex VIII, 350. 213. Ex VIII, 412, et cfr. Ill, 87. 206. Ex VIIT, 337, et cfr. 11], 80. 215. Codd. nonnull ἤχαρ᾽ ἐρομιήλ,
SIBYLLINORUM LIB. Π. | 65
Obtügerit vidisse diem! Nam lurida mundum Nox late immensum tenebris obvolvet, ab ortu 195 Solis ad occasus, a parte aquilonis et austri. ' Tunc ardens fluvius manabit ab ethere summo Flammeus, atque locos omnes vis ignea perdet, Terramque, oceanumque ingentem, et cerula ponti Stagna, lacus, fluvios, fontes, Orcumque severum, 200 Celestemque polum : celi quoque sidera in unum Concurrent : mundi vacua apparebit imago. - Namque ubi de czlo stelle labentur in equor, Totaque flammant fluvio et vi sulphuris usta Gens hominum, strictis infrendet dentibus, ipso 205 Sub pedibus candente solo : tunc omnia vertent In cinerem, et mundi viduata elementa jacebunt, Aer, terra, polus, mare, lux, noctesque, diesque ; Nec jam tot volucres sulcabunt aéra pennis, Non vada squamigeri pisces per salsa natabunt, 210 Non spatium cquoreum navis transmittet onusta, Non bos infindet rectos per jugera sulcos, Non fremet in silvis venti sonus : omnia quando Fornax illa Dei massam purgabit in unam. Tunc immortales eterno a rege ministri 215 Devenient, Michael, Gabriel, Raphaél, Uriel, Gnari quid sibi quisque hominum consciverit ante; ; Ereptasque animas tetra e caligine mortis Omnes ad solium excelsum sanctumque tribunal Adducent trepidos : unus namque omnibus equum 220 Jus dabit seternus judex rectorque supremus. Nec mora defunctis animas, flatumque, sonumque Reddet celipotens, compactaque rite reponet Artubus ossa suis, carnes, nervosque tenaces,
οὐριήλ, σανιήλ, ἀζαήλ τε : alii ut nos, local. pag. 39, vet. ed., ubi archangelus sed τε post μιχαήλ addentes. De angelis dicitur.
istis confer librum Enoch passim, et 220. Codd. ó διχασπ. ubi nos 6$ rela- Esdrae librum lV, cap. 4, et Syncellum, tivum maluimus. ?
tom. I, pag. 22, ed. Bonn. Pro Μιχαήλ 223, sqq. Àn melius παντοίοισι Hic malunt quidam Ἰερεμιήλ admittere ex οἱ tres sqq. in codd. misere deformati Esdre libro in quo Jeremiel scribitur. erant, non tam corruptis quam inversis. De Uriel aliquid est apud Origenem, Phi- verbis : nos corr.
b
66 XIBYAAIAKQN AOTOZ B.
Σαρξὶν δ᾽ ἐν πάσαις σάρκες, νεύροισί τε νεῦρα; 225 Καὶ φλέθες, ἠδέ τε δέρμα περὶ ypot δ᾽ αἱ πρὶν ἔθειραι Εἰσαῦθις φύσουσι * xal ἔμπνοα κινηθέντα Σώματ᾽ ἐπιχθονίων μίαν ἡμέραν ἀναστήσονται. Καὶ τότ᾽ ἀμειλίχτοιο xai ἀῤῥήχτου ἀδάυαντος Κλεῖθρα πέλωρα πυλῶν τε ἀχαλχεύτων ἀΐδαο 230 Ῥηξάμενος Οὐριὴλ μέγας ἄγγελος εὐθὺ βαλεῖται, . Καὶ πάσας μορφὰς πολυπενθέας εἰς xp(aw ἄξει, Εἰδώλων τὰ μάλιστα παλαιγενέων Τιτήνων, δέ τε Γιγάντων, καὶ ὅσας εἷλεν χαταχλυσμὸς, Καὶ τὰς ἐν πελάγεσσιν ἀπώλεσε χῦμα θαλάσσης, 235 δ᾽ ὁπόσας θῆρες καὶ ἑρπετὰ xoi πετεηνὰ Θοινήσαντο, ὅλας ταύτας ἐπὶ βῆμα χαλέσσει " Καὶ πάλιν, ἃς ἔφθειρεν ἐνὶ φλογὶ σαρχοφάγον πῦρ, Καὶ ταύτας ἐπὶ βῆμα Θεοῦ στήσειεν ἀγείρας. ᾿ | ἡνίκα à? ἀνοτήση νέχυας, μοίρας καταλύσας, 240 Καὶ καθίσῃ Σαδαὼθ ἀδωναῖ ὑψικέραυνος Εἰς θρόνον οὐράνιόν τε, μέγαν δέ τε χίονα mon, | ἥξει δ᾽ ἐν νεφέλῃ πρός τ᾽ ἄφθιτον ἄφθιτος αὐτὸς / ἣν δόξῃ Χριστὸς σὺν ἀμύμοσιν. ἀγγελτῆρσι, Καὶ καθίσει μεγάλῳ ἐπιδέξια βήματι, χρίνων ,45 Ἑὐσεδέων βίοτον καὶ δυσσεδέων τρόπον ἀνδρῶν. ἥξει χαὶ Μωσῆς ὁ μέγας φίλος ὑψίστοιο, ME Σάρκας δυσάμενος. ἀθραὰμ δ᾽ αὐτὸς μέγας ἥξει, Ἰσαὰκ ἠδ᾽ laxà6, ἰασοῦς, Δανιήλ τ᾽ Ἠλίας, ἀμθακοὺμ, καὶ Ἰωνᾶς, xai obo ἔκταν É6paio. 250 ᾿ Τοὺς δὲ μετ᾽ Πρεμίαν ἐπὶ βήματι πάντας ὀλέσσει Κρινομένους Ἑδραίους, ἵνα ἄξια ἔργα λάδωσι, Καὶ τίσωσιν, ἅπερ βιότῳ θνητῷ τις ἔπραξεν: Καὶ τότε δὴ πάντες διὰ αἰθομένου ποταμοῖο Καὶ φλογὸς ἀσθέστου διελεύσονθ᾽ * οἵ τε